Polecane publikacje

Wirtualne wystawy

Statystyki


Seweryn Udziela (1857-1937) to jeden z wybitniejszych polskich etnografów-folklorystów i muzealników. Pochodził ze Starego Sącza. Prowadził badania w różnych rejonach historycznej Małopolski - na terenach należących dziś do województw Małopolskiego i Podkarpackiego. Był człowiekiem o szerokich horyzontach, skrupulatnym badaczem, a także aktywnym działaczem. W 1911 roku, wraz z Julianem Talko-Hryncewiczem i Franciszkiem Bujakiem, założył Muzeum Etnograficzne w Krakowie, które dziś nosi jego imię (nadane tej placówce już w roku śmierci badacza). Ofiarował Muzeum swe zbiory etnograficzne i bibliotekę.

 

Udziela ukończył seminarium nauczycielskie w Tarnowie i pracował w różnych miejscowościach Galicji jako nauczyciel i inspektor szkół ludowych. Niejako przy okazji zbierał folklor oraz informacje o kulturze ludu okolic, w których akurat przebywał. Najdłużej (w latach 1883-1888) pracował w Ropczycach w dzisiejszym województwie Podkarpackim. Dał się tu poznać jako działacz oświatowy. Założył m.in. czytelnię ludową. Jednocześnie dokumentował kulturę mieszkańców Ropczyc, Sędziszowa Małopolskiego jak i okolicznych wiosek - Brzezówki, Chechłów, Czarnej, Łopuchowej, Niedźwiady, Paszczyny, Witkowic, Ocieki. W spuściźnie pozostawił nam ciekawe teksty dotyczące kultury ludowej (małomiasteczkowej i wiejskiej) badanych okolic, jak też zawierające zapisy folkloru. Jego trud i dorobek został doceniony w Ropczycach. Jedna z działających tu szkół nosi imię nauczyciela-etnografa.

 

Na stronie Podkarpackiej Biblioteki Cyfrowej znajdują się dwie pozycje autorstwa Udzieli dotyczące etnografii Ropczyc i okolic. Są to: Materyjały etnograficzne z miasta Ropczyc i okolicy wydane w 1886 roku przez Uniwersytet Jagielloński, oraz Ocieka : Zapiski etnograficzne wydana w 1925 roku we Lwowie nakładem Towarzystwa Ludoznawczego. Dodać należy, że Udziela napisał też większą, ponad 300-stronicową książkę poświęconą ludowi ropczyckiemu pt. Lud polski w powiecie ropczyckim w Galicyi wydaną w 1892 r. w Krakowie. Nie jest ona dostępna w PBC, natomiast można ją znaleźć na stronie Biblioteki Cyfrowej Uniwersytetu Wrocławskiego.

 

Przyjrzyjmy się bliżej tym dwóm interesującym dziełom, dostępnym na stronie PBC.

 

Materyjały etnograficzne z miasta Ropczyc i okolicy autor rozpoczyna słowami dobrze charakteryzującymi formułę książki: Przebywając przez lat parę między ludem ropczyckim, starałem się zbierać jego pieśni, gry, przesądy, przysłowia, zagadki i t.d. ażeby i z tej okolicy przysporzyć nieco materyjałów do etnografii narodu naszego.

 

Pierwsza część książki poświęcona jest grom dziecięcym, wśród których znajdziemy wiele zabaw, jakich warianty znamy do dzisiaj, takich jak ciepło-zimno (którą to zabawę Udziela opisuje pod nazwą czerwona chusteczka) czy ciciubabka (w regionalnej gwarze określana jako kuciubabka). Udziela dokumentuje też wszelkie formuły wypowiadane podczas gier. W sumie, w książce znajdują się opisy 22 zabaw dziecięcych.

 

Część druga nosi tytuł: Przesądy, zabobony, gusła, czary i t.p. Znajdziemy tu zapisy wielu ciekawych wierzeń ludu ropczyckiego. Np., jak podaje Udziela: Jeżeli kobieta ciężarna przejdzie przez powrozy leżące gdzieś na kupie, to dziecko, które porodzi, będzie się starało zawsze wykrętami uniewinnić gdy co złego zrobi i w życiu nie pójdzie prostą drogą. Lud ropczycki wierzył też, że Cyganie mają śniadą skórę dzięki temu, że w dzieciństwie matki kąpią ich w wywarze z liści olchowych, albo, że dziecku, które poupycha swe zęby mleczne w szczelinach ścian kościoła, wyrosną zdrowe i mocne zęby, które nie będą się psuć. Istniało też przekonanie, że Żydzi moczą w wódce powróz z wisielca, ażeby chłopom lepiej smakowała i więcej pili. W części tej znajdzie czytelnik także informacje o czarownicach kradnących mleko, boginkach (mamunach), płanetnikach, urokach, leczeniu chorób, meteorologii ludowej, wróżbach i przysłowiach gospodarskich etc. Dowiemy się z niej też, że we wsi Będziemyśl jest, jak wierzyli interlokutorzy Udzieli, środek świata, albo, że ogień ma na imię Zygmunt i tak należy się do niego zwracać. W części tej możemy też przeczytać historię o topielcu, który zaprowadził pewną dziewczynę do swej podwodnej siedziby, a na pożegnanie dał jej dużo pieniędzy, które jednak, po jej powrocie na ląd, zamieniły się w końskie łajno. Zawiera ona również ciekawy rozdział etnozoologiczny. Możemy się z niego dowiedzieć np., że bociany to niegdysiejsi kosiarze, których Pan Jezus pozamieniał w ptaki za to, że nie odpowiedzieli na jego pozdrowienie, że ropuchy lubią ssać krowy, oraz że mieszkańcy Ropczyc słowem padalec określają nie powszechnie znaną pod tą nazwą beznogą jaszczurkę z gatunku Anguis fragilis, ale sporą i pięknie ubarwioną gąsienicę ćmy - zmrocznika wilczomleczka (Hyles euphorbiae).

 

Część trzecia książki nosi tytuł Oracyje i kolędy, a jej zawartość jest zgodna z nazwą. Prócz kolęd zawiera również warianty popularnych wierszyków szczodrakowych i oracje weselne, niektóre bardzo długie.

 

Część czwarta zawiera pieśni ludowe, wśród nich regionalne warianty ballad znanych w prawie całej Polsce jak np. Podolanka o kobiecie, która otruła swego męża (w innych wariantach brata) by móc być ze swoim kochankiem czy W pewnym dworze przygoda się stała o chłopcu, który zamordował swą dziewczynę bo jej rodzice nie zamierzali dać mu jej za żonę (Ty moją nie bedzies, innemu cie nie dam / Tu cie zabiję i tu cie pochowam). Są tu także piosenki i przyśpiewki weselne oraz miłosne i zalotne, kołyskowe, wojskowe (wojackie), pasterskie np. Kazali mi kury paść, za stodołą prosię / Kury jajka wygubiły, a ja se dłubał w nosie. Podobnie jak ta ostatnia, wiele przyśpiewek zebranych przez Udzielę ma charakter humorystyczny.

 

Część piąta i ostatnia książki zawiera zagadki ludowe. Na przykład: Co to jest? Pełna oborecka bydełecka, a jak carny wół wlezie to wszyćkie wygoni. Odpowiedź: próchnienie zębów. Albo, Co to jest? Z rana chodzi na śtyrech nogach, w południe na dwóch, wiecór na tsech. Odpowiedź: człowiek. Zagadka ta czyni aluzję do dzieciństwa, wieku dojrzałego i starości.

 

Ostatnio Dodane

Ankieta

Które elementy portalu PBC są według Ciebie najbardziej przydatne:

Forum Dyskusyjne

  • Brak postów do publikacji.
Portal Podkarpackiej Biblioteki Cyfrowej powstał w ramach realizacji projektu „Podkarpacka Biblioteka Cyfrowa” współfinansowanego ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Podkarpackiego na lata 2007-2013 oraz z budżetu Samorządu Województwa Podkarpackiego.

Nowy portal PBC pełni funkcje informacyjne i komunikacyjne oraz stanowi repozytorium obiektów cyfrowych
przechowywanych w postaci elektronicznych kopii książek, czasopism i innych dokumentów.
Serwis tworzony przez konsorcjum PBC
Ten serwis działa dzięki oprogramowaniu dLibra 5.8.0