Historia kultury polskiej we Lwowie
|
There are no translations available. Historia Lwowa jest nierozerwalnie związana z dziejami Polski. Lwów przez wiele lat pozostający w granicach państwa polskiego. Miasto, do którego przylgnęło określenie: Semper Fidelis. Związany z Polską silnym więzami kulturowymi, gospodarczymi, politycznymi. Miasto, w którym nadal istnieje wiele miejsc, pamiątek, nazw związanych z jego polską przeszłością. Lwów - do dziś traktowany w Polsce jako częściowo „nasz”. Niewątpliwie jest jednym z najważniejszych miast w polskiej kulturze, w polskiej tradycji. Prezentowana wystawa wirtualna dotyczy „Historii kultury polskiej we Lwowie”. Kolekcja obejmuje publikacje znajdujące się w zbiorach Podkarpackiej Biblioteki Cyfrowej, związane z dziejami Lwowa. Będzie w przyszłości powiększana o nowe pozycje. Polecamy również inne zbiory cyfrowe dotyczące Lwowa prezentowane w bibliotekach należących do Federacji Bibliotek Cyfrowych.
I. Jak to wszystko się zaczęło? Początki grodu lwowskiego Założycielem grodu lwowskiego był książę halicki Daniło. Najazdy tatarskie skłoniły księcia do zbudowania nowej osady w bardziej niedostępnym miejscu (w kotlinie otoczonej wzgórzami). Oddał on gród we władanie swemu synowi o imieniu Lew. Stąd nazwa miasta – Lwów, Lwi Gród, Lemburg, Loewensburg, Leopolis, Civitas Leona, Leontopolis itp. Pierwsza wzmianka o Lwowie pojawia się w źródłach w 1259 r. Jednak powstanie grodu należy datować na około połowę wieku, skoro już z 1261 r. pochodzi wiadomość o wymuszonym przez Tatarów zburzeniu jego obwarowań. Gród założono w bardzo dobrym miejscu, na styku trzech krain geograficznych: lesistych wzgórz Roztocza, stepowej Wyżyny Podolskiej oraz wilgotnej Niziny Nadbużańskiej. Stanął na skrzyżowaniu szlaków handlowych, prowadzących z Krakowa na wschód, ku Kijowowi i Morzu Czarnemu oraz z północy, przez Halicz do Mołdawii i dalej, na Bałkany. Ludność powstającego miasta od początku stanowiła mieszankę narodowościową. Mieszkali tutaj Rusini, wielu Niemców, Ormianie, Żydzi, Tatarzy, Grecy.
II. Lwów w granicach państwa polskiego Zamęt, walki wewnętrzne, mieszanie się sąsiadów (Węgrzy, Krzyżacy) w wewnętrzne sprawy księstwa, najazdy tatarskie - tak przedstawiała się sytuacja grodu lwowskiego aż do 1340 r. W roku tym władcą Lwowa został król Polski Kazimierz Wielki, wyznaczony przez swego szwagra Bolesława Trojdenowica na następcę. Od tego momentu rozpoczął się polski okres w dziejach miasta. Do Polski po ponad trzech stuleciach powróciła należąca do niej Ziemia Czerwieńska. Kazimierz został jednak tylko formalnym władcą. Dopiero wyprawa w 1349 r. zadecydowała o faktycznym opanowaniu Rusi Halickiej i Lwowa. Mimo sukcesu walka o Ruś nie była jeszcze zakończona. Głównym przeciwnikiem stali się Litwini. Korzystny dla Polski traktat pokojowy podpisano dopiero w 1366 r. Dla Lwowa nastał czas dobrobytu. W 1356 r. Kazimierz Wielki nadał miastu prawo magdeburskie. Ustały najazdy Litwinów i Tatarów. Na miejsce drewnianego zamku król wybudował zamek z kamienia. Wybudowano mury obronne. Nadane miastu w 1380 r. prawo składowe i szereg przywilejów handlowych przyczyniły się do rozkwitu gospodarczego Lwowa. Miasto stało się pośrednikiem między produkcją gospodarczą zachodu i południowego wschodu. Pod koniec XIV w. posiadało kilka szpitali. Główne ulice były wybrukowane, istniał system wodociągowy i kanalizacyjny, działała mennica królewska. Po śmierci Kazimierza Wielkiego mieszkańcy miasta, wobec groźby odstąpienia Lwowa Koronie Węgierskiej, wysłali deputację do króla Władysława Jagiełły z żądaniem formalnego i trwałego związania Lwowa z Koroną Polską. Jagiełło w dokumencie z dnia 30 września 1388 r. potwierdził wiekuisty związek Ziemi Lwowskiej z Królestwem Polskim. Władysław Jagiełło wielokrotnie gościł we Lwowie, uczynił z miasta niemal drugą stolicę Polski. Śmierć króla wywołała tak wielki żal wśród lwowian, że rada miejska uchwaliła zawieszenie hucznych zabaw i tańców na czas roku. Również następca Jagiełły, jego syn Władysław Warneńczyk, dobrze zapisał się w dziejach miasta. Na wieść o tragicznej śmierci młodego króla w bitwie pod Warną w 1444 r. mieszkańcy wysłali nawet posłańca dla potwierdzenia nieszczęścia. Skończył się okres dobrobytu w dziejach miasta. W 1453 r. Turcy zdobyli Konstantynopol, później Kaffę (1475 r.), następnie Kilię i Białogród (1484 r.), odcinając w ten sposób rynki Europy Zachodniej od bezpośrednich kontaktów z rynkami wschodnimi. Dla Lwowa żyjącego z handlu, będącego pośrednikiem miedzy wschodem a zachodem, oznaczało to katastrofę gospodarczą. Ponadto miasto kilkakrotnie trawiły pożary (w 1494, 1511 i 1527 r.). Istniała groźba najazdów Tatarów, Turków, a nawet Wołochów. Mimo katastrofy gospodarczej, klęsk elementarnych i nowych zagrożeń wojennych Lwów podniósł się z upadku na przełomie XV i XVI w. Czasy Zygmunta I to okres zasobności miasta. Mieszczanie lwowscy byli bogaci, częstokroć gruntownie wykształceni. Rozkwitało rzemiosło. Coraz silniejsze stosunki handlowe wiązały miasto z głównym portem Rzeczypospolitej - Gdańskiem. Polityka polska wobec ludności innego wyznania i pochodzenia etnicznego, pełna tolerancji i liberalizmu, zapewniająca przybyszom swobodę obyczajowo-wyznaniową, sprawiła, że w mieście szybko następowała ich asymilacja. Niemcy polszczyli się szybko, polonizowali swe nazwiska. Ten sam proces przechodzili nieliczni Rusini, Ormianie i Grecy, a nawet Włosi, Anglicy i Szkoci. Kultura polska stała się w tym okresie niepodzielnie panująca. Ponownemu okresowi rozkwitu Lwowa (od połowy XVI do połowy XVII w.) położyły kres najazdy Kozaków, Tatarów, Rosjan i Turków, wyniszczające miasto od 1648 r. do końca stulecia. Jednak dzięki nieugiętemu duchowi miłości ojczyzny, woli walki, wytrwałości i bohaterstwu obywateli miasto przetrwało. Heroizm lwowian urósł do rangi legendy w wyobraźni obywateli całej Rzeczypospolitej. W tych czasach n zawsze przylgnęło do herbu miasta określenie: Semper Fidelis (łac. zawsze wierny), mówiące o związku Lwowa z Polską. Lwów zyskiwał w tym czasie polityczne znaczenie w państwie. Królowie niekiedy stale przebywali w mieście (np. Jan Kazimierz przez cały rok 1663). Tutaj też Jan Kazimierz w bazylice archikatedralnej złożył podczas najazdu szwedzkiego na Polskę w 1656 r. swoje słynne śluby. We Lwowie w 1673 r. umarł król Michał Korybut Wiśniowiecki. Jan III Sobieski natomiast związany był z miastem szczególnie silnie. Miał we Lwowie własną kamienicę zwaną „Królewską”, z której spędzał czas ze swoją rodziną. Trud, heroizm i sława Lwowa znalazły wyraz w nobilitacji miasta w 1658 r. za zasługi wojenne wobec państwa. Sejm w Warszawie wydał dyplom szlachectwa dla Lwowa, równający to miasto w przywilejach z Krakowem i Wilnem. Wiek XVIII to okres smutnego i wszechstronnego upadku Lwowa. W mieście panowało ubóstwo. Lwów przestał być niezdobytą fortecą w 1704 r., kiedy to Szwedzi opanowawszy miasto zniszczyli jego siłę obronną wysadzając prochem działa.
III. Lwów pod zaborem austriackim Lwów jako pierwsze z wielkich miast Polski przeszedł pod zabór obcego panowania. W 1772 r. w wyniku pierwszego rozbioru Polski, miasto znalazło się pod władzą Austrii i zostało stolicą części monarchii nazwanej sztucznie „Królestwem Galicji i Lodomerii”. Lwów stał się siedzibą rządu krajowego. Mieszkańcy miasta musieli przystosować się do nowej rzeczywistości, której trwanie zapowiadało się na dłuższy okres czasu. Cesarz Franciszek I nadał Galicji w 1817 r. tzw. konstytucję stanową, która przekształciła dawne „Stany Galicyjskie” w tzw. Sejm stanowy, instytucję pseudo-przedstawicielską, mającą stwarzać pozory konstytucyjności rządów. Życie kulturalne Lwowa mimo antypolskiej polityki rządu austriackiego powoli rozkwitało. W 1784 r. w miejsce zlikwidowanej akademii jezuickiej utworzony został świecki Uniwersytet. W 1810 r. Austriacy udzielili zezwolenia na wydawanie po polsku „Gazety Lwowskiej”. Funkcjonował teatr polski. W 1827 r. powstał ufundowany staraniem Józefa Maksymiliana Ossolińskiego Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Lwów stał się w latach 1832-1848 centrum polskiej konspiracji niepodległościowej. Działały tutaj tajne organizacje polskie. W 1867 r. wydana została konstytucja, gwarantująca miastu autonomiczno-samorządowy system władzy; możliwy stał się swobodny rozwój kultury i nauki polskiej. Wprowadzenie autonomii otworzyło trwający prawie pół wieku okres szybkiego rozwoju Lwowa. We wszystkich dziedzinach życia miasta nastąpiły zmiany. Rozbudowane zostały połączenia kolejowe i drogi, miasto otrzymało gazowe oświetlenie ulic, wprowadzono tramwaj elektryczny, wybudowano wodociągi miejskie. W 1877 r. na bazie dawnej Akademii Technicznej utworzona została Politechnika. Powstawały organizacje i stowarzyszenia kulturalne, oświatowe i naukowe, a nawet sportowe. Zmieniał się zewnętrzny wygląd miasta. Powstawały liczne fabryki, zakłady użyteczności publicznej, instytucje kredytowe. Lwów przekształcił się w nowoczesne, europejskie miasto. We Lwowie powstały najdogodniejsze warunki dla organizacji ruchu niepodległościowego. Działali tutaj Józef Piłsudski i Roman Dmowski. Po wybuchu I wojny światowej, już 3 września 1914 r., do Lwowa wkroczyły wojska rosyjskie. W czerwcu 1915 r. miasto znalazło się ponownie pod władzą austriacką.
IV. Lwów w wolnym państwie W momencie klęski Niemiec i Austro-Węgier, w listopadzie 1918 r., nastąpiło odrodzenie wolnego państwa polskiego. Jednak Lwów swój powrót do Rzeczypospolitej musiał okupić krwią i bratobójczą walką. Ustępujące władze austriackie przekazały tajnym układem miasto Rusinom. Trzy tygodnie walk polsko-ukraińskich (od 1-22 listopada 1918 r.) przeszły do historii pod nazwą „Obrona Lwowa”. Poświęcenie i bohaterstwo lwowian, a zwłaszcza Orląt Lwowskich, uhonorowane zostały przez Józefa Piłsudskiego krzyżem Virtuti Militari. Żadne inne polskie miasto do 1939 r. nie dostąpiło takiego zaszczytu. Polsko-rosyjski traktat pokojowy podpisany w Rydze 18 marca 1921 r. zatwierdził granicę. Jednak ostatecznie sprawa została załatwiona na gruncie międzynarodowym 15 marca 1923 r., kiedy to Najwyższa Rada Koalicyjna powzięła decyzję przyjmującą linię Traktatu Ryskiego jako granicę między Polską a Rosją. Lwów znalazł się w granicach państwa polskiego. Stracił swoją dotychczasową rolę w życiu politycznym, przestał być stolicą Galicji, stał się jednym z 17 miast wojewódzkich, trzecim wprawdzie pod względem liczby ludności po Warszawie i Łodzi co do wielkości w Polsce, ale utracił centralne do niedawna znaczenie w życiu polskim. Stał się natomiast ponownie znaczącym ośrodkiem gospodarczym - tutaj odbywały się słynne „Targi Wschodnie”. Miasto przygotowywało się do obchodów rocznicy 600-lecia funkcjonowania w życiu polskim. Do obchodów jubileuszu w 1940 r. jednak nie doszło. 1 września 1939 r. wybuchła wojna polsko-niemiecka, a 17 września granicę ryską przekroczyła armia rosyjska, która pięć dni później weszła do Lwowa. W listopadzie miasto, wraz z Ziemią Czerwieńską i Wołyniem, zostało włączone do Ukrainy Radzieckiej.
V. Instytucje i miejsca nierozerwalnie związane z dziejami kultury polskiej we Lwowie Zakład Narodowy im. Ossolińskich Uniwersytet Lwowski Teatr Cmentarz Łyczakowski
Bibliografia:
Opracowanie tekstu wprowadzającego: Alina Janiga
W zbiorach PBC:
Widokówki
Czasopisma Mapy
Sprawozdania szkolne
|
