/001_0001.djvu

			.-. .. 
.........:---:---, I'EOA«.; 
..... ,...y.. f
G 
//...\J '\ /(" 
'/ 
V 
 
... 
7
' cLNl1\- > 
TARNOBRZJESKJIJE 
ZESZYTY I Nr 331 
HJISTORYCCZNE 


n , ... 
, li -J ) -- A 
" 'I. I 


I 


'l 


. 
.-. 
 
... . 
. . . I 


,,, . 
"\ 


, 

 ;" '" 


, . 
" ' 
--, ... . - . 


" . 


. - _.:" . "o . 

;. - 


, 
 
_ '.... 


. --- 


-- -', -
. 


" . 
- 
_. 


..... . 
'i
 f 

1f

ILł
' ;, 
W TARNOBRZEGU 


.
: _ c - 


........
		

/003_0001.djvu

			Tarnobrzeskie Towarzystwo Historyczne 
Oddział Polskiego Towarzystwa Historycznego 
___ -
 w Tarnobrzegu 
{('; 

\l,.,\ 1'ł:u4C 
\0 Oc- 
....., 
TARNOBRZESKIE ZESZYTY HISTORYCZNE Nr 33 
- '--'L. Y I ELNIA > 
... Tarnobrzeg, styczeń 2010 
l1
q
 I UL 


SPIS TREŚCI: 


NOTY O AUTORACH .............. ........... ..... ........ ..... ............... ......... ...... 2 


o D REDAKCJI .. ...... .......................... ........... ........ .......... .... ............. ........ 3 


ZWIĄZEK STRZELECKI W TARNOBRZESKIEM 
- Karol Sęk ............................................................................................. 5 


DZIAŁACZE TARNOBRZESKIEGO "STRZELCA" 
- Tadeusz Zych .......... ............. ..... ............... ............. ............... ............. 49 


OJCIEC - Krystyna Kowalska ............................................................ 56 


ZMARLI - Tadeusz Zych 


......................................................... 62 


KOMUNIKATy................ .................... .......... ... ......... .... ...... ..... ......... 65 


Recenzent: dr hab. Norbert Kasparek 


Redaktor naczelny: Tadeusz Zych 
Adres redakcji: 39-400 Tarnobrzeg, ul. Skarbka 30, tel. 0-15 823 3085 


ISBN 978-83-926149-3-7
		

/004_0001.djvu

			2 


Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


NOTY O AUTORACH 


Krystyna Kowalska, absolwentka wydziału Prawa i Ekonomii 
Uniwersytetu w Poznaniu. Pracowała m.in. w Ministerstwie Handlu 
Zagranicznego i Ministerstwie Finansów. Obecnie na emeryturze. 


Karol Sęk, jeden z organizatorów odrodzonego "Strzelca" w Tar- 
nobrzegu. Obecnie przebywa na Wybrzeżu. 


Tadeusz Zych. dr hab. historyk, absolwent KUL, prezes TTH 
i red. nacz. "TZH". Autor wielu książek i artykułów. Pracownik 
PWSZ w Tarnobrzegu i nauczyciel w tarnobrzeskich liceach.
		

/005_0001.djvu

			Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


3 


OD REDAKCJI 


Dzieje tarnobrzeskiego "Strzelca" to kolejny temat, 
jaki prezentujemy Państwu w TZH. Historia tej organiza- 
cji to, z jednej strony opis aktywności społecznej wielu 
tarnobrzeżan sięgającej jeszcze czasów zaborów, a naj- 
pełniej rozwiniętej w okresie II Rzeczpospolitej, z drugiej 
zaś to przykład działań wychowawczych z akcentem 
położonym na kształtowanie patriotyzmu, jakie domino- 
wały w Polsce lat 1918-1939. Organizacja ta wychowała 
wspaniałe pokolenie młodych ludzi, którym przyszło zdać 
egzamin życia w tragicznym okresie wojny i okupacji. 
Wspominając tamtych młodych ludzi, często bohate- 
rów i ich instruktorów warto zdać sobie sprawę, iż zna- 
leźli oni swoich kontynuatorów w odrodzonym po 1989 
roku, ruchu "strzeleckim. " 
Dzisiejszy tarnobrzeski "Strzelec" dumnie noszący 
imię "Jędrusiów" to jedna z najprężniej działających 
w mieście organizacji młodzieżowych. To głównie im 
dedykujemy ten Zeszyt.
		

/006_0001.djvu

			4 


Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33
		

/007_0001.djvu

			Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


5 


Karol Sęk 


ZWIĄZEK STRZELECKI 
W TARNOBRZESKIEM 


Zarys dziejów związków strzeleckich w Galicji. 


Polskie organizacje strzeleckie były oddziałami kadrowymi, z których 
ich komendant, Józef Piłsudski planował stworzyć zalążek przyszłej armii 
polskiej. Precedens formalnoprawny do ich powstania dały: patent cesar- 
ski z 22 sierpnia 1851 r., Statut Strzelców Tyrolskich z 1864 r. oraz, 
w największym stopniu, austńacka ustawa o stowarzyszeniach z 15 listopa- 
da 1867 r. 1 Dzięki niej możliwe stało się organizowanie formacji paramilitar- 
nych w warunkach zaborów. Możliwość taka istniała tylko w Galicji, posia- 
dającej ograniczoną autonomię w ramach Cesarstwa Austro-Węgierskiego. 
Józef Piłsudski po przeniesieniu swej działalności z Królestwa do Ga- 
licji nawiązał kontakty z dowództwem X Korpusu (przemyskiego) planu- 
jąc u boku armii austriackiej stworzyć oddziały do walki z armią rosyjską. 
W 1908 roku doszło do powstania tajnej organizacji Związek Walki 
Czynnej (ZWC). Jej celem było odzyskanie niepodległości poprzez po- 
wstanie zbrojne. Dopóki jednak pozostawała ona niejawna, dopóty nie- 
możliwe było masowe szkolenie wojskowe. ZWC została w niedługim 
czasie zdekonspirowana, co wywołało protesty rosyjskiej dyplomacji. 
Z pomocą "irredentystom" przyszedł reskrypt Ministerstwa Obrony 
Krajowej z 7 maja 1909 roku, który stwarzał podstawy rozwoju ochotni- 
czego strzelectwa sportowego w Austrii. Organizacje strzeleckie korzy- 
stać miały z pomocy wojska, które wspomagało je swoimi instruktorami, 
udostępniało strzelnice garnizonowe. wypożyczało broń i sprzedawało 
amunicję po niższych cenach 2 . Po unormowaniu stosunków rosyjsko- 
austriackich rozporządzenie Ministerstwa Spraw Wewnętrznych z 25 
kwietnia 1913 roku ograniczyło możliwości rozwoju ruchu strzeleckie- 
go, lecz realizowano je niezbyt konsekwentnie. Wspieranie strzelectwa 
leżało w interesie Austro-Węgier. 
Pierwsze stowarzyszenie strzeleckie, pod nazwą Związek Strzelecki 
(ZS), założono wiosną 1910 roku we Lwowie. Na czele stowarzyszenia 
stał oficjalnie Wydział, jego prezesem został Władysław Sikorski.
		

/008_0001.djvu

			6 


Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


W rzeczywistości kierownictwo związku należało do tajnego Wydziału 
ZWC, wybieranego corocznie przez Radę Gł ówną 3. Założycielem dru- 
giego z kolei stowarzyszenia strzeleckiego był Eugeniusz Kernik. Powstało 
ono pod koniec 1910 roku w Krakowie i przyjęło nazwę "Strzelec". Od 
roku 1911 do wybuchu pierwszej wojny światowej przewodniczącym 
"Strzelca" był Włodzimierz Tetmajer. Niedługo potem powstał jeszcze 
Związek Strzelecki w Brzeżanach. 
W lipcu 1912 roku Władysław Sikorski i Marian Kukiel opracowali 
statut Polskiej Federacji Strzeleckiej (PFS), który podpisały ww. stowarzy- 
szenia strzeleckie działające dotąd niezbyt aktywnie i w sposób nieskoor- 
dynowany. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych nie zezwoliło jednak na 
rejestrację tej organizacji obawiając się rozbudzenia nastrojów niepodle- 
głościowych. Prawna podstawa wspólnego działania zaistniała dopiero 20 
maja 1913 roku, kiedy to zmieniony statut Towarzystwa Sportowego "Strze- 
lec" (TS ,$') w Krakowie zatwierdziło Namiestnictwo lwowskie. W prak- 
tyce tylko niektóre organizacje strzeleckie stanowiły koła miejscowe TS 
"S", większość z nich występowała pod nazwą Związek Strzelecki 4 . 
Najwyższą władzą TS "S" było Walne Zgromadzenie, zwoływane 
przez Zarząd Główny (dziesięcioosobowy) raz do roku. W zebraniu brali 
udział delegaci kół miejscowych TS.,s". Walne Zgromadzenie uchwalało 
budżet Towarzystwa, rozliczało poprzedni Zarząd z jego rocznej działal- 
ności, i wybierało nowy. Do Zgromadzenia należał także wybór Sądu 
Towarzystwa i Komisji Rewizyjnej. Tylko Zgromadzenie mogło zmienić 
statut stowarzyszenia oraz je rozwiązać. 
Zadaniem Zarządu Głównego był wybór prezesa. wicepre7esa, 
sekretarza, skarbnika i gospodarza. Zarząd przyjmował nowych i skreślał 
wykluczonych członków stowarzyszenia, tworzył też sekcje realizujące 
nakazane przez niego zadania. 
Koła miejscowe TS "S" organizowano w miejscowościach skupiają- 
cych co najmniej ośmiu członków organizacji. Podlegały one Zarządowi 
Głównemu. Najwyższym organem koła było jego zgromadzenie, które 
wybierało miejscowy Wydział składający się z prezesa, jego zastępcy, 
sekretarza i gospodarza. Zgromadzenie koła wybierało również Komisję 
Kontrolującą i Sąd Polub owny 5 . 
Najwyższym organem władz szkoleniowych organizacji strzeleckich 
była Rada ZWC, przemianowana następnie na Radę Główną. Kolektyw- 
ne kierownictwo ZWC zostało już w 1912 roku zlikwidowane. Powstały
		

/009_0001.djvu

			Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


7 


struktury bardziej już przypominające organizację wojskową. Od tego 
roku władze naczelne ZWC kierujące Związkiem Strzeleckim i "Strzel- 
cem" składały się z Rady Głównej ZWC, Komendanta ZWC, Rady Przy- 
bocznej Komendanta ZWC. Na radzie oficerskiej Związku Strzeleckiego 
Józef Piłsudski wybrany został Komendantem Głównym Związku Strze- 
leckiego, jego zastępcą i szefem sztabu został aż do wybuchu wojny 
w 1914 r. Kazimierz Sosnkowski. Oprócz sztabu głównego funkcjono- 
wały też sztaby miejscowe 6 . 
Od końca 1912 roku w Galicji istniały trzy okręgi ZS z siedzibami 
we Lwowie, Krakowie i Rzeszowie (początkowo w SamborzeY. Podpo- 
rządkowane one były Komendzie Głównej. Mniejsze jednostki organi- 
zacyjne, obwody (składające się z kilku lub kilkunastu stowarzyszeń), 
zaczęto organizować w 1913 roku. Związki Strzeleckie powstawały tak- 
że na terenie zaboru rosyjskiego, należy jednak pamiętać że działały tam 
w warunkach ścisłej konspiracji i siłą rzeczy nie mogły stać się organiza- 
cjami masowymi. W Europie Zachodniej ZS zakładano w miastach uni- 
wersyteckich m. in. w Genewie, Zurychu, Brukseli, Paryżu, Liege. Stara- 
nia nad tworzeniem takich oddziałów zapoczątkowano także w Stanach 
Zjednoczonych w środowisku polskiej emigracji 8 . 
Jednostkami taktycznymi Związków Strzeleckich były sekcje, pluto- 
ny, kompanie i tworzone doraźnie bataliony. Szkoleniem wojskowym 
oddziałów strzeleckich kierowała Rada ZWC, między jej posiedzeniami 
pracą tą zajmował się Wydział ZWC (wybierany corocznie przez Radę 
ZWC), jak już wspomniano jego kompetencje przejął od połowy 1912 r. 
Komendant Główny ZWc. 
W tym samym czasie, we Lwowie powstała Komenda Główna Związ- 
ku Strzeleckiego. Podlegały jej terenowe organy i jednostki szkoleniowe 
wchodzące w skład okręgów, obwodów i szkół Związków strzeleckich. 
Później zorganizowano także odpowiednie komendy na szczeblach okrę- 
gów, obwodów i kół miejscowych. Działały one jako,komisje przy boku 
wydziałów w poszczególnych miejscowościach. W ich skład wchodzili 
tylko członkowie ZWC9. Za wyszkolenie członków stowarzyszenia 
w danej miejscowości odpowiedzialny był miejscowy komendant. 
Działalnością statutową organizacji strzeleckich było organizowanie 
ćwiczeń sportowych i gimnastycznych, w rzeczywistości od roku 1911 
skupiono się na szkoleniu wojskowym i działalności wywiadowczej 
w zaborze rosyjskim. W tymże roku uzyskano zezwolenie dowództw
		

/010_0001.djvu

			8 


Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


korpusów we Lwowie i Krakowie na korzystanie z broni i pomocy 
instruktorów armii austriackiej. 
Szkolenie opierało się o tzw. kursy (szkoły). Dzieliły się one na niższe 
(żołnierskie), średnie (podoficerskie) i wyższe (oficerskie). Absolwenci kur- 
su oficerskiego otrzymywali odznakę, tzw. "parasol". Do czasu opracowania 
odrębnych regulaminów kursy działały w oparciu o doświadczenie i mate- 
riały działaczy Organizacji Bojowej PPS i ZWc. Wzrost liczby członków 
wymusił odrzucenie instrukcji organizacji konspiracyjnych i zastosowanie 
programów opartych o wzorce wojskowe. Szczególnie wnikliwie analizo- 
wano przy tym konflikt rosyjsko-japoński (1904-1905) oraz wojny burskie, 
które pod wieloma względami okazały się dla wojskowości przełomowe. 
Sprawdzianem wyszkolenia strzelców były obozy letnie organizowa- 
ne przez Komendę Główną. Pierwszy z nich zorganizowano w sierpniu 
w Stróży koło Limanowej, drugi, przerwany przez pierwszą wojnę świa- 
tową w Krakowie. 
Od kwietnia 1914 roku forum upowszechniania wiedzy wojskowej 
spełniał w organizacji miesięcznik Strzelec, którego ukazały się cztery 
numery (ostatni za lipiec/sierpień 1914 r.) 10 . Jego redaktorem był Marian 
KukieJ a wydawcą komendant okręgu lwowskiego ZS Edward Rydz. 
W każdym numerze zamieszczał swe artykuły Józef Piłsudski. 
Początkowo organizatorzy związków strzeleckich korzystali z do- 
świadczeń wyniesionych z Organizacji Bojowej PPS, z czasem jednak 
opracowano też własne regulaminy i instrukcje, m. in. we współpracy 
z Polskimi Drużynami Strzeleckimi (PDS). Popularny był zwłaszcza Re- 
gulamin musztry Związku Strzeleckiego i elementarnej taktyki piechoty 
zaprojektowany przez Władysława Sikorskiego. W skład Komisji Regu- 
laminowej ustalającej jednolitą dla obu organizacji terminologię i zasady 
szkolenia wchodzili: z ramienia ZS Julian Stachowicz, z PDS Janusz 
Gąsiorowski Ił . 
Charakterystycznym nakryciem głowy strzelców była legendarna dziś 
szara maciejówka noszona od 1912 roku. W kwietniu 1913 r. opracowano 
odznakę i mundur organizacyjny. Odznaką identyfikującą strzelców był 
"orzełek strzelecki" wzorowany na orle wojskowym armii Królestwa 
Polskiego. Ze względu na demokratyczny charakter organizacji pozbawio- 
no go korony. Braki w umundurowaniu uzupełniano w miarę możliwości, 
starając sięje stopniowo ujednolicać. Uniform barwy szarej, później nie- 
bieskoszarej nosili nieliczni, gdyż był on dość kosztowny (umundurowanie
		

/011_0001.djvu

			Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


9 


mu!.ieli sobie strzelcy organizować własnym sumptem a koszt wyekwi- 
powania jednego strzelca wynosił ok. 250 koron). Wzory oznak stopni od 
1913 roku noszone na kołnierzach przyjęły się później w J Brygadzie 
Legionów Polskich 1z . 
W broń zaopatrywano się w lwowskiej firmie "Dzikowski" lub 
w magazynach wojskowych nie zawsze zresztą legalnie. Były to głównie 
przestarzałe jednostrzałowe karabiny konstrukcji Werndla i wielostrzało- 
we ,,mannlichery" wz. 1895. Przed wybuchem wojny posiadano ich ogó- 
łem zaledwie 412 sztuk 13 . Armat i karabinów maszynowych Austriacy 
strzelcom nie udo- 
stępniali 14 . 
Liczba członków 
organizacji strzelec- 
kich zwiększała się 
powoli. co spowo- 
dowane było dosyć 
wysokimi wymaga- 
niami stawianymi 
kandydatom. W la- 
tach 1912-1913 Ga- 
licję nawiedziła fala 
klęsk żywiołowych 
(powodzie, gradobi- 
cia), pomór bydła, 
nastąpił też odpływ 
młodzieży chłop- 
skiej za granicę 
w poszukiwaniu 
pracylS . Pauperyza- 
cja społeczności 
wiejskiej i prace 
polowe utrudniały 
jej członkom anga- 
żowanie się w dzia- 
łalność społeczną. 
W 1913 roku w 
związku z kryzysem 


MIESIĘCZNIK. 
PISMO POLSKICH ZWIĄZKÓW STRZELECKICH. 


ROK I. 


ZESZYT III. 


Treł6 Nr, 3. 


Z. czerwleo 1814 r. 


L III... M6"'. ..,..... ......... 
._,.... 
.. .J. 
łI.ud..1r Z .0", _... 
"I.J.IIL Pn,..,., .....ł.- .... 
reokloh. 
., T,"...le.: ""-" -,. 
.. M. i-:::r:r:ł.: "J ....., _ 
P	
			

/012_0001.djvu

			10 


Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


bałkańskim liczebność organizacji strzeleckich czasowo poważnie wzro- 
sła osiągając ponad 6,5 tys. członków. Kryteria naboru złagodzono 
w 1914 roku i "Strzelec" stał się organizacją masową. 
W związku ze znacznym wzrostem stanów osobowych organizacji 
zmianie uległ również jej skład społeczny. Z inteligenckiego stał się pod 
koniec swego istnienia zdominowany przez młodych chłopów i robotni- 
ków. W oddziałach strzeleckich ćwiczyli także zasymilowani Żydzi. Od 
1911 roku do organizacji przyjmowano kobiety. Do wybuchu pierwszej 
wojny światowej przez szeregi organizacji strzeleckich przewinęło się 
ponad 24 tysiące członków 16 . 
Już w początkowym okresie istnienia organizacji strzeleckich władze 
austriackie (zwłaszcza wojsko), mimo protestów Ambasady Rosyjskiej 
w Wiedniu, przymykały oczy na przyjmowanie do nich przybyszów 
i uciekinierów z zaboru rosyjskiego. W późniejszym czasie trzon organi- 
zacji stanowili poddani austriaccy (88%), podlegający w razie wojny 
mobilizacji do armii austriackiej, co mogło przynieść fiasko planom uży- 
cia strzelców jako zwartej formacjj17. 
Organizacja utrzymywała się ze składek oraz darów. Poza tym w celu 
finansowania działalności organizacji niepodległościowych w sierpniu 
1912 r. na zjeździe działaczy niepodległościowych w Zakopanem utworzono 
Polski Skarb Wojskowy (PSW), którego sekretarzem został Walery Sławek. 
PSW został podporządkowany Komisji Tymczasowej Skonfederowanych 
Stronnictw Niepodległościowych (KTSSN), która ukonstytuowała się w grud- 
niu tego samego roku w wyniku porozumienia galicyjskich i ,,królewiac- 
kich" przedstawicieli partii niepodległościowych. KTSSN miała pełnić 
rolę zwierzchnią wobec polskich formacji wojskowych a wobec wybu- 
chu wojny wyłonić Rząd Narodowy. Tymczasem Komisja utworzyła 
Komendę Naczelną, której podporządkowały się ZWC i Armia Polska - 
kierownictwo Polskich Drużyn Strzeleckich. Komendantem wojskowym 
Komisji mianowano Józefa Piłsudskiego 18 . 
Swój stosunek do innych organizacji paramilitarnych Piłsudski wy- 
raził w liście do Leona Wasilewskiego z maja 1914 r. Pisał on: "...na 
bartoszowców, jak na sokołów nigdy w zupełności rachować nie może- 
my, a wielka część Drużyn [PDS-K.S,] może bardzo dobrze zmieścić się 
we wspólnej organizacji z nami"19. 
Związki strzeleckie współdziałały ijednocześnie ostro rywalizowały 
z innymi organizacjami paramilitarnymi w Galicji. Największe owoce
		

/013_0001.djvu

			Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


11 


przyniosła współpraca z Polskimi Drużynami Strzeleckimi, formacją 
orientacji narodowo - niepodległościowej powstałą w 1911 r. To właśnie 
wspólnie z nimi wymaszerowali po niepodległość jako pierwsza kompa- 
nia kadrowa, wymieniwszy się uprzednio "orzełkami" i "blachami". 
Warto pamiętać, że w Galicji Wschodniej od 1913 r. działały także 
legalne ochotnicze formacje ukraińskie - Strzelcy Siczowi - skupiające 
młodzież akademicką, rzemieślniczą i robotniczą i wchłonięte po wybuchu 
pierwszej wojny światowej przez Legion Ukraińskich Strzelców Siczowych. 
Do wspólnych przedsięwzięć galicyjskich organizacji paramilitarnych 
należało założenie wspólnego czasopisma. W czerwcu 1914 r. przedsta- 
wiciele "Sokoła", PDS, Drużyn Bartoszowych oraz ZS utworzyli komitet 
redakcyjny, który zainicjował wydawanie Polskiego Przeglądu Wojsko- 
wego. Redaktorem naczelnym został Józef Miniewski z PDS. Na łamach 
periodyku zamieszczano artykuły przypominające tradycje oręża polskiego 
oraz regulaminy i instrukcje przydatne w procesie szkolenia 20 . 
W chwili wybuchu wojny Związki Strzeleckie teoretycznie dyspono- 
wały 7239 ludźmi rozsianymi w 248 oddziałach, nie uregulowano jednak 
kwestii zwolnienia strzelców od służby warmii austriackiej. Plany mobili- 
zacyjne były przygotowane już wcześniej, Piłsudski zakładał sformowanie 
20 kompanii kadrowych, wspólnie z PDS. Nie udało mu się natomiast opa- 
nowanie Drużyn Bartoszowych i "Sokoła". Rejon działania wskazany przez 
Austriaków (Kielecczyzna) był dla niego zaskoczeniem, bowiem planował 
on wkroczyć do Zagłębia Dąbrowskiego. Rozkaz mobilizacyjny wydał 
komendant w nocy 1/2 sierpnia. Oddziały koncentrowały się na krakowskich 
Oleandrach. Pierwsza kompania kadrowa (co najmniej 144 strzelców i dru- 
żyniaków z PDS, głównie obywatele rosyjscy) dowodzona przez Tadeusza 
Kasprzyckiego przekroczyła granicę zaboru rosyjskiego 6 sierpnia 21 . 
Plany wywołania powstania w Królestwie nie powiodły się, społeczeń- 
stwo polskie było na ogół lojalne wobec swego zaborcy. Władze austriac- 
kie dążyły wobec tego do wcielenia oddziałów strzeleckich do pospolitego 
ruszenia (Landsturm). Strzelców uratowało powołanie 16 sierpnia Naczel- 
nego Komitetu Narodowego (NKN) i stworzenie Legionów, do których 
oficjalnie przeszli na mocy rozkazu Piłsudskiego z 22 sierpnia 1914 r. 22 
Polskie organizacje paramilitarne działające na terenie Galicji były 
podstawowym źródłem ochotników napływających do Legionów, zwłasz- 
cza w pierwszych miesiącach werbunku. Departamenty Organizacyjny 
i Wojskowy NKN zaleciły w instrukcjach dla powiatowych komisarzy
		

/014_0001.djvu

			12 


Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


wojskowych podporządkowanie organizacji strzeleckich, Drużyn Polowych 
"Sokoła", Drużyn Bartoszowych i Drużyn Podhalańskich. Członkowie tych 
organizacji byli przeszkoleni wojskowo i uświadomieni politycznie. Byli 
przekonani, że przyjdzie im walczyć o niepodległość. W legionowe szeregi 
kierowano ich bezpośrednio z pominięciem badań w komisjach poboro- 
wych Departamentu Wojskowego NKN. Największy udział w tworzeniu 
siły zbrojnej u boku Austrii miały organizacje strzeleckie (ZS i PDS)23. 
Przez szeregi Związków Strzeleckich do momentu wybuchu I wojny 
światowej przewinęło się ok. 24 tysiące ludzi, głównie młodzieży24 . Tra- 
dycje związków strzeleckich i wyznawane przez nie idee okazały się na 
tyle nośne, że w 1919 r. w warunkach odzyskanej niepodległości powstało 
stowarzyszenie Związek Strzelecki. Formalnie rozwiązanie Towarzystwa 
Sportowego "Strzelec" nastąpiło dopiero 11 maja 1922 r. w niepodległej 
już Polsce2 5 . Wielu czołowych polityków i wojskowych II Rzeczypospoli- 
tej zaczynało karieręjako "strzelcy". To z tego kręgu dobierał sobie współ- 
pracowników Piłsudski, którego legenda poczęła się właśnie w "okresie 
strzeleckim", Nie mogła garstka zapaleńców zmienić biegu Wielkiej 
Wojny, ale stała się zaczątkiem Wojska Polskiego i dała początek tradycji, 
która droga jest do dziś wielu Polakom. 


Związek Strzelecki w powiecie tarnobrzeskim przed pierwszą 
wojną światową. 


W powiecie tarnobrzeskim do wybuchu I wojny światowej działało 
kilka organizacji paramilitarnych. Gniazdo Polskiego Towarzystwa Gim- 
nastycznego "Sokół" założone zostało w Tarnobrzegu w 1898 r. W latach 
1908-1910 powstał w mieście utrzymany w stylu secesyjnym budynek 
z salą do ćwiczeń i kinem, przeznaczony na siedzibę stowarzyszenia 26 . 
"Sokół" zmilitaryzował się dość późno, mający w nim wpływy działacze 
endeccy długo blokowali oddolne inicjatywy zmierzające do zintensyfi- 
kowania szkolenia wojskowego. Dopiero w 1912 roku założono w Tar- 
nobrzegu Stałą Drużynę Sokolą (SD S), która została wyposażona w mun- 
dury i karabiny przez komendę PDS w Sanoku. Tarnobrzeska Dzielnica I 
"Sokoła" podlegała organizacyjnie Okręgowi III Rzeszowskiemu 27 . 
Tarnobrzeski "Sokół" wspierał Drużynę Skautową założoną w Szko- 
le Realnej w 1913 roku. Skauci korzystali z jego oporządzenia i broni, 
zostali też przez "Sokoła" umundurowani. Wielu z nich po wybuchu wojny
		

/015_0001.djvu

			Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


13 


zasiliło szeregi Legionów Polskich razem ze swoim założycielem Józe- 
fem Wojnasem 28 . 
Znajdujący się pod wpływem działaczy narodowych działający w śro- 
dowiskach wiejskich ruch Drużyn Bartoszowych (D B) został zapocząt- 
kowany w powiecie 31 marca 1913 roku, kiedy to Rada Naczelna OB 
zarejestrowała oddział w Turbi. Kolejny powstał 19 kwietnia 1914 roku 
w Zaleszanach. Obie drużyny podlegały bezpośrednio Radzie Naczelnej 
DB, gdyż nie utworzono w tych miejscowościach chorągwi 29 . Drużyny 
te brały udział we wspólnych ćwiczeniach ze Stałą Drużyną Sokolą 
z Tarnobrzega. 
W powiecie tarnobrzeskim jeden z pierwszych oddziałów ZS został 
założony w Radomyślu nad Sanem. Powstał on prawdopodobnie na prze- 
łomie 1912/1913 r. dzięki miejscowej organizacji "Grono Młodzieży" 
wspierającej działalność patriotyczną. W organizacji oddziału wzięli 
udział: student i pisarz Jan Wiktor, Rudolf Marian Krajewski oraz cech- 
mistrz, sierż. Wincenty Bednarski. Przyrzeczenie strzeleckie członkowie 
Związku złożyli na ręce por. Leopolda Lisa-Kuli i gen. Edwarda Śmigłe- 
go-Rydza. Młodzież radomyska była nastawiona bardzo patriotycznie, 
o czym świadczy fakt iż wszyscy członkowie oddziału strzeleckiego w licz- 
bie 35 zaciągnęli się do Legionów JO . 
Nieco póżniej założono oddział Związku Strzeleckiego w Wielowsi. 
Walerian Wryk i Tomasz Dąbal z Sobowa J1 zwołali tam 25 marca 1913 r. 
wiec ludowy, na którym wezwano do tworzenia parafialnych Związków 
Strzeleckich. Wyrażono też poparcie dla PSW i KSSN. 
W Tarnobrzegu oddział Związku Strzeleckiego założyli: Patroś(?) ze 
Lwowa i Stanisław Sarnek z Tarnobrzega w kwietniu 1914 roku J2 . Obaj 
byli studentami Akademii Leśnej w Dublanach. Oddział liczył 40 strzel- 
ców, dowództwo nad nim przejął Stanisław Hyjek, pracownik poczty 
w Mielcu. Po wybuchu wojny oddziałem dowodził Czesław Niezabitowski, 
ponieważ Stanisław Hyjek objął dowództwo nad oddziałem mieleckim. 
W szeregi "Strzelca" wstępowali robotnicy rolni, rzemieślnicy, inteligenci, 
uczniowie Szkoły Realnej w Tarnobrzegu (nauczyciele nieoficjalnie na 
to zezwalali). Wśród nich, w 1914 roku znalazło się pięciu Żydów JJ . Za- 
jęcia odbywały się wieczorami oraz w niedziele i święta. Strzelcy posia- 
dali własną świetlicę, również im przyszła z pomocą organizacja sokola, 
udostępniając broń i materiały szkoleniowe. Wspólnie z "Sokołami" od- 
bywali strzelcy ćwiczenia taktyczne. Komenda tarnobrzeska utworzyła
		

/016_0001.djvu

			14 


Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


też tajny (w zaborze rosyjskim) oddział związku w Sandomierzu, dowo- 
dził nim Tadeusz Niezabitowski z Zaleszan. Oddział Związku Strzelec- 
kiego powstał także w Rozwadowie 34 . 
Oddziały ZS działające na terenie powiatu tarnobrzeskiego podlega- 
ły organizacyjnie Okręgowi III ZS w Rzeszowie powstałemu prawdopo- 
dobnie w 1913 r. Jego komendantem został mianowany Władysław Wilk. 
Okręg nr III obejmował swym zasięgiem następujące powiaty Galicji środ- 
kowej: Jarosław, Sieniawa, Nisko, Sanok, Dobromii, Tarnobrzeg, Mie- 
lec, Jasło, Dębica, Stróże, w okresie późniejszym być może także Krosno 
i Przemyśl. Przed 1914 r. w okręgu rzeszowskim działały 72 organizacje 
ZS liczące 1166 członków ćwiczących 35 . Oddziały ZS okręgu rzeszow- 
skiego współpracowały z konspiracyjnymi organizacjami niepodległo- 
ściowymi w Królestwie, punktem przerzutowym (przemycano do zaboru 
rosyjskiego broń, wydawnictwa konspiracyjne, przekazywano rozkazy) 
był Rudnik nad Sanem 36 . 
Polskie organizacje 
paramilitarne powstały na 
terenie powiatu tarno- 
brzeskiego dosyć późno 
(1912-1913). W roku 
1913 kryzys bałkański 
wydawał się zażegnany, 
opadł zapał ćwiczącej 
młodzieży, a aktywność 
organizacji zmniejszyła 
się w związku z ograni- 
czeniami nakładanymi na 
nie przez władze austriac- 
kie. Mimo to wybuch 
pierwszej wojny świato- 
wej powitano w Galicji 
z entuzjazmem. Odznaka "Strzelca" 
W czerwcu 1914 r. oddziały ZS w okręgu rzeszowskim posiadały tyl- 
ko około 50 sztuk nowoczesnych karabinów konstrukcji Mannlichera 31 , 
pozostała broń nie odpowiadała wymogom współczesnego pola walki. 
Wypowiedzenie przez Niemcy wojny Rosji spowodowało mobilizację 
w Austrii. l sierpnia 1914 r. rozesłano karty mobilizacyjne. W pierwszej 


.. 


'I 
-N 


 


'I 
, . 


! 


.. 
'.
 


...
		

/017_0001.djvu

			Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


15 


fazie otrzymali je mężczyźni zdolni do walki od 21 do 37 roku życia. 
W powiecie tarnobrzeskim nie było jednostki wojskowej, poborowi pod- 
legali garnizonowi rzeszowskiemu. 
W dniach 1-8 sierpnia z Tarnobrzega do Krakowa wyruszyli zmobili- 
zowani strzelcy. Grupą, która wyruszyła 4 sierpnia dowodził Tadeusz 
Niezabitowski. Niektórzy z tarnobrzeżan zasilili szeregi Pierwszej Kom- 
panii Kadrowej38. Tego samego dnia z Radomyśla nad Sanem również 
odjechało kilkudziesięciu strzelców. Tajny oddział z Sandomierza potajem- 
nie przerzucono do Chmielowa, gdzie przejął ich Czesław Niezabitowski. 
Innych ochotników i członków organizacji paramilitarnych nieobjętych 
mobilizacją do armii austńackiej zakwaterowano w tarnobrzeskim budyn- 
ku "Sokoła" i poddano przygotowaniom wojskowym. Tak przeszkolona 
42-osobowa grupa została wysłana do Krakowa 30 sierpnia i 6 września 
1914 roku, powracając jednak po kilku dniach z powodu braku miejsc 
w koszarach. Znajdujący się w tej grupie strzelcy nie zrezygnowali jed- 
nak i już 12 września byli z powrotem w Krakowie. 
fiasko planów wywołania postania w Królestwie spowodowało 
konieczność ratowania strzelców przed wcielcniem do armii austriackiej. 
Poza tym nie chroniło ich prawo międzynarodowe, w razie wzięcia do 
niewoli nie posiadali statusu kombatantów. Legionistom z Królestwa 
w razie wzięcia do niewoli groziła śmierć przez powieszenie. Głównodo- 
wodzący armii rosyjskiej uznał, że "organizacje sokole i tym podobne" 
nie będą uważane za stronę walczącą i traktowane będą z całą surowością 
prawa wojenneg0 39 . 
Ratunkiem było stworzenie Legionów Polskich, których reprezentacją 
narodową został Naczelny Komitet Narodowy (NKN). 26 sierpnia 1914 r. 
powołano w Tarnobrzegu Powiatowy Komitet Narodowy (PKN) pod prze- 
wodnictwem Zbigniewa Horodyńskiego. PKN prowadził werbunek do 
Legionów i zbierał fundusze na wyposażenie i wyżywienie ochotników. 
Zbliżające się wojska rosyjskie spowodowały zawieszenie działalności 
PKN-u do lipca 1915 roku. Ostatnim transportem z Tarnobrzega do Kra- 
kowa udało się kilku strzelcóW«> . 
Społeczeństwo tarnobrzeskie wykazało się dużą ofiarnością wobec 
sprawy Legionów. Latem 1915 roku założono w Tarnobrzegu Koło Ligi 
Kobiet NKN. Jego przewodniczącą została hrabina Zofia Tarnowska. 
Członkinie Koła kwestowały na rzecz NKN i Legionów, przygotowywały 
paczki świąteczne dla legionistów, szyły dla nich bieli znę 41 .
		

/018_0001.djvu

			16 


Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


18 czerwca 1916 r. odbyła się w Tarnobrzegu uroczystość odsłonięcia 
Tarczy Legionów4 2 . Była to inicjatywa Wydziału Organizacyjnego NKN. 
Poszczególne miejscowuści fundowały artystycznie wykonane tarcze, do 
których każdy mógł wbić gwóźdź wpłacając odpowiednią kwotę (w za- 
leżności od rodzaju gwoździa) na fundusz wdów i sierot po poległych 
legionistach. Cała akcja rozpoczęła się od ufundowania w Krakowie 
Kolumny Legionów. W sierpniu 1915 roku prezes Sekcji Zachodniej NKN 
Władysław Jaworski zaapelował do wszystkich miejscowości Galicji 
o fundowanie tarcz. Wiosną 1916 roku PKN w Tarnobrzegu postanowił 
ufundować taką tarczę. W przygotowania organizacyjne zaangażował się 
PKN i Koło Ligi Kobiet. Zamówienie wysłano do Krakowa powierzając 
zadanie wykonania tarczy Józefowi Strękowi. Uroczystość odsłonięcia 
poprzedziła msza polowa na boisku tarnobrzeskiego "Sokoła". Miesz- 
kańcy powiatu przybyli na nią bardzo licznie. Dochód z całej akcji 
wyniósł 3399 koron i 10 halerzY3. 
W latach 1914-1916 przez legionowe szeregi przewinęło się ponad 
183 ochotników z powiatu tarnobrzeskiego, najwięcej, bo 35 z Radomyśla 
nad Sanem (radomyski oddział "Strzelca" w całości zaciągnął się do Le- 
gionów, dziesięciu z nich poległo na ITontach pierwszej wojny światowej 
oraz w wojnie polsko-bolszewickiej44), z Tarnobrzega 23 45 , z Dzikowa l C)46 . 
Dominowali wśród nich chłopscy synowie, robotnicy budowlani, czelad- 
nicy, niżsi urzędnicy. Ich średnia wieku wynosiła 19 lat, naj młodsi z nich 
w chwili zaciągu mieli 14 lat, najstarszy (młynarz z Dąbrowicy) 32 lata 41 . 
Znaczna część z nich związana była przed wojną z ruchem strzcleckim lub 
innymi organizacjami paramilitarnymi. 
Wykaz tarnobrzeskich strzelców i członków SDS zmobilizowanych 
w 1914 roku przez Towarzystwo "Strzelec", którzy poszli potem do Le- 
gionów obejmuje 55 nazwisk 48 . Wielu z tych, którzy poszli na front ni- 
gdy już nie wróciło do swych domów. Lista strat Legionów Polskich 49 
wykazuje 11 mieszkańców powiatu tarnobrzeskiego poległych w trakcie 
walk tej formacji a było ich z całą pewnością więcej50 . 


Związek Strzelecki w okresie międzywojennym. 


Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości konieczna stała się odbu- 
dowa sił zbrojnych. W związku z trudnościami z utrzymaniem dostatecz- 
nie silnego wojska, władze młodego państwa dostrzegały konieczność
		

/019_0001.djvu

			Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


17 


przysposobienia wojskowego poborowych i młodzieży przedpoborowej. 
Nie było to rzeczą łatwą, gdyż działaniom tym przeciwna była część zmę- 
czonego wojną i nastrojonego pacyfistycznie społeczeństwa i opozycyjne 
wobec Józefa Piłsudskiego stronnictwa związane z ruchem narodowym. 
Już 12 listopada 1918 r. powstała Legia Akademicka, jako organiza- 
cja prowadząca szkolenie wojskowe wśród studentów, ze względu 
jednak na niestabilną do 1921 r. sytuację na granicach Rzeczypospolitej 
szkolenie nie miało charakteru ciągłego 51 . 
Również inne przedwojenne organizacje paramilitarne reaktywowa- 
ły się (m.in. Związek Strzelecki (ZS) popularnie zwany "Strzelcem", To- 
warzystwo Gimnastyczne "Sokół" (TG "Sokół"), Drużyny Bartoszowe). 
Ich członkowie nabrali wojennego doświadczenia w prawdziwej walce. 
Jedną z najważniejszych inicjatyw państwowych było powołanie 
Przysposobienia Wojskowego (PW), które dawało wojsku przeszkolo- 
nych wstępnie poborowych. Pozwalało to na ewentualne skrócenie szko- 
lenia unitarnego i przeznaczenie zaoszczędzonego w ten sposób czasu na 
szkolenie specjalistyczne oraz wyrabiało w społeczeństwie pozytywne 
z wojskowego punktu widzenia cech y 52. 
Odbudowano także Związek Strzelecki, a w jego reaktywację zaan- 
gażowali się m. in.: Tadeusz Gałecki, Marian Głuchowski, Władysław 
Hackiewicz, Tadeusz Jankowski, Maciej Tadeusz Kuhnke, Kazimierz 
Pawłowicz, Wacław Sieroszewski, Adam Skwarczyński, Stanisław 
Staniszewski, Artur Śliwiński, Tadeusz Święcicki, Wacław Tokarz. Wspie- 
rali ich swym autorytetem Kazimierz Dłuski i Bolesław Limanowski 53 . 



Jr-t": 


I 
uli:; ,
ńll . " ł', 
ot L . .....s: _;4:1:, _i "1"- :/1 
 i "i 
 ;. 
...""!', ,_---- 
 · l: I


" . 

 - .... -t
",*4, . , . I 

.-. ,:' 
4'
1 

;
\f.;.;.n 

. 

' - 
 , 
-( 
 
 
 .u r_ :-.-


 
 
 -. 
D.. 

__" 
... 
Tarnobrzeski .. Strzelec" lata 20-te XX w.
		

/020_0001.djvu

			18 


Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


Statut Towarzystwa Związek Strzelecki zatwierdził minister spraw 
wewnętrznych Stanisław Wojciechowski 27 listopada 1919 r. Ulegał on 
modyfikacjom w 1922, 1932 i 1939 r. 54 
Powstała głównie na zrębach POW organizacja, funkcjonowała 
nieprzerwanie przez 20 lat aż do wybuchu drugiej wojny światowej, dzia- 
łając także w środowiskach polonijnych m. in. we Francji i w Belgii. 
W latach 1918 - 1921 członkowie ZS wzięli aktywny udział w walce o gra- 
nice Rzeczypospolitej, zwłaszcza w powstaniach śląskich. 
Dzięki znaczącej pomocy ze strony wojska (kadra instruktorska 
i dowódcza, broń, amunicja, sprzęt wojskowy) do czerwca 1921 r. zorga- 
nizowano 12 okręgów strzeleckich, co dawało w sumie 337 oddziałów 
z ponad 20 tysiącami członkówss. Pierwszy Walny Zjazd Delegatów ZS 
odbył się w dniach 23 i 24 września 1921 r. w Warszawie s6 . 
W 1922 r. ZS stał sięjedną z organizacji odpowiedzialnych za prowa- 
dzenie przysposobienia wojskowego wśród młodzieży. 
W czasie zamachu majowego ZS poparł Józefa Piłsudskiego i związał 
się z obozem sanacyjnym. W Związku przez cały okres silny był kult Mar- 
szałka, a po 1928 r. we władzach stowarzyszenia dominowali działacze BBWR. 
Po powstaniu w 1927 r. Państwowego Urzędu Wychowania Fizyczne- 
go i Przysposobienia Wojskowego (PUWFiPW) ZS stał się najważniejszą 
organizacją PW w Polsce. Dewizą Związku stało się hasło: "Każdy żoł- 
nierz obywatelem, każdy obywatel żołnierzem". ZS był wspierany przez 
Ministerstwo Spraw Wojskowych i Ministerstwo Wyznań Religijnych 
i Oświecenia Publicznego. Fundusze oraz pomoc materiałowa przyzna- 
wane były na wniosek poszczególnych okręgów ZS. W 1939 r. ZS uzy- 
skał status organizacji wyższej użyteczności publicznej57 . Do wybuchu 
drugiej wojny światowej przez szeregi ZS przewinęło się kilka milionów 
członków tej organizacji. 
Początkowo ZS był stowarzyszeniem o liberalno-demokratycznym 
zabarwieniu politycznym. a po zamachu majowym związał się ściśle 
z sanacją. Zwalczany był głównie przez partie nacjonalistyczne i chrze- 
ścijańsko-społeczne. Wpływy ZS na wsi próbowało neutralizować Stron- 
nictwo Ludowe. Władze "Strzelca" wykazywały się zdecydowaną 
wrogością wobec ruchów komunistycznych i przeciwdziałały ich wpły- 
wom wśród młodzieży robotniczej. 
Na kresach wschodnich ZS prowadził akcję asymilowania grup mniej- 
szości narodowych (ukraińskiej i białoruskiej) przez włączanie ich w szeregi
		

/021_0001.djvu

			Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


19 


stowarzyszenia, przeciwstawiając się jednocześnie organizacjom nacjo- 
nalistycznym tych mniejszości np. Organizacji Ukraińskich Nacjonali- 
stów 58 . Na ziemiach byłego zaboru niemieckiego (zwłaszcza w Wolnym 
Mieście Gdańsku) ZS miał z kolei stanowić przeciwwagę dla stowarzy- 
szeń mniejszości niemieckiej. 
Stosunek strzelców do innych organizacji, np. ZHP czy TG "Sokół" 
(politycznie związane z endecją) nie był zbyt przyjazny. 
W początkowym okresie funkcjonowania ZS traktowany był nieuf- 
nie przez władze administracyjne, inwigilowała go Policja Państwowa, 
zwłaszcza po zabójstwie prezydenta Gabriela Narutowicza i strajku po- 
wszechnym w Krakowie w 1923 r. W marcu 1921 r. poseł Jan Zamorski 
(Związek Sejmowy Ludowo-Narodowy) złożył w sejmie wniosek o roz- 
wiązanie ZS. Rok później zakazano tworzenia oddziałów PW na terenie 
szkół średnich i zapisywania się uczniów do ZS pod groźbą "wilczego 
biletu". Stowarzyszenie szykanowane było również przez hierarchię ko- 
ściel ną 59. Okólnik Ministra Spraw Wewnętrznych z 4 grudnia 1921 r. 
oceniał jednak działalność ZS pozytywnie. Stosunki z MSW uległy 
dalszej poprawie po zamachu maj owym 60 . 
W latach trzydziestych członków ZS dzielono na kandydatów oraz 
strzelców. Kandydatami były osoby, które nie ukończyły] 8 lat (tzw. mło- 
dzież strzelecka) oraz osoby starsze, które nie ukończyły trzymiesięcznej 
próby organizacyjnej. Młodociani poniżej 14 roku życia należeli do gru- 
py zuchów. Młodzież w wieku 14-] 6 lat należała do korpusu orląt a w 
wieku 17-18 lat, junaków. Miano strzelca mógł nosić członek ZS, który 
ukończył 18 lat i uzyskał II stopień PW61 . 
Do ZS przyjmowano również kobiety, od 1923 r. tworzono odrębne 
oddziały żeńskie. Ich działalnością kierował Samodzielny Referat Pracy 
Kobiet ZS a po ] 937 r. Wydział Pracy Kobiet przy ZG ZS. W latach 
trzydziestych stanowiły one 15% ogółu członków ZS62 . Szkolenie przed- 
stawicielek płci pięknej odbywało się jednak głównie w ramach stowa- 
rzyszenia Przysposobienie Wojskowe Kobiet. 
Odrębne jednostki tworzono dla studentów. Pierwsza z nich powstała 
na terenie Warszawy w 192] r. Największym skupiskiem studiujących 
strzelców był Kraków. Do czasu zorganizowania eksterytorialnego 
Akademickiego Okręgu ZS (AO ZS) w 1933 r. legalność studenckich 
oddziałów ZS bywała kwestionowana. Po 1937 r. utworzono Legię Aka- 
demicką co podważyło zasadność istnienia AO ZS-ÓW6 3 .
		

/022_0001.djvu

			20 


Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


Mundur strzelecki różnił się od ćwiczebnych mundurów Wojska Pol- 
skiego jedynie nakryciem głowy (charakterystyczna maciejówka) i ozna- 
kami stowarzyszenia. Składały się na nie: godło ZS (orzełek strzelecki), 
tarcza strzelecka (noszona na lewym ramieniu przedstawiała orła na ama- 
rantowym tle), sznur funkcyjny oraz oznaki stopni (noszone na kołnierzu) 
i jednostek organizacyjnych. 
Kadrę ZS stanowili oficerowie i podoficerowie rezerwy po odbyciu 
kursów instruktorskich w Centrum Wyszkolenia Związku Strzeleckiego 
w Warszawie. Członkom ZS przysługiwały określone stopnie organiza- 
cyjne. Stopnie podoficerskie i oficerskie ZS nadawano zwykle strzelcom 
posiadającym odpowiadające im stopnie wojskowe. Ich nazewnictwo 
i oznakowanie ustabilizowało się ostatecznie w 1934 r. 64 Chętnie sięgano 
po pomoc nauczycieli zaangażowanych w prace Związku (zajmowali się 
np. wychowaniem obywatelskim, wychowaniem fizycznym, propagowa- 
niem kultury i sztuki). 
Podział terytorialny ZS nie pokrywał się z podziałem administracyj- 
nym kraju i ulegał dosyć częstym zmianom. Do 1929 r. istniało 16 okrę- 
gów ZS, po reformie organizacyjnej w sierpniu tego roku Zarząd Główny 
wydzielił dziesięć okręgów strzeleckich odpowiadających obszarem woj- 
skowym okręgom korpusów. W miastach wojewódzkich, w których nie 
było siedzib DOK utworzono podokręgi 6s . Na ziemiach wschodnich ZS 
współpracował ściśle z Korpusem Ochrony Pogranicza 66 . Związek Strze- 
lecki funkcjonował także za granicą. We Francji i Belgii utworzono 
w 1929 r. Okręg Zachodni ZS nr XII67 , Brazylii - Okręg Południowy. Po 
roku 1931 tajny Okręg Północny ZS działający w Wolnym Mieście Gdań- 
sku i Prusach Wschodnich otrzymał numer XIII. W latach 1933-1937 
istniał też eksterytorialny Okręg Akademicki ZS68 . 
Naczelnymi władzami ZS były: Walny Zjazd Delegatów, Rada Na- 
czelna (od 1932 r.), Zarząd Główny, i Komenda Główna (KG). Statutowo 
najwyższą władzą był Walny Zjazd Delegatów, a między jego zjazdami 
Zarząd Główny ZS (ZG ZS). Komendant Główny wybierany był począt- 
kowo przez ZG ZS w porozumieniu z MSWojsk. Później mianował go 
minister spraw wojskowych na wniosek Rady Naczelnej ZS. Po zamachu 
majowym to właśnie Komendant Główny poprzez KG faktycznie kiero- 
wał szkoleniem i wychowaniem w "Strzelcu". Zadania ZG ZS sprowa- 
dzało to do zajmowania się sprawami organizacyjnymi oraz zarządzania 
funduszami i majątkiem stowarzyszenia. Podobny system obowiązywał
		

/023_0001.djvu

			Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


21 


r 


na pozostałych, 
J niższych szcze- 
blach organiza- 
cyjnych ZS69 . 
Struktura ZS 
opierała się na 
jednostkach tak- 
tycznych i organi- 
zacyjnych. Jed- 
nostkami taktycz- 
nymi były: zastęp 
(później zwany 
sekcją, liczący od 
4 do 8 osób), dru- 
żyna (2 sekcje), 
pluton (2-7 dru- 
żyn), kompania 
(2-5 plutonów) 
i batalion (3-4 
kompanie). Jed- 
nostki te wcho- 
dziły w skład eta- 
Pismo" Strzelec" - oficjalny organ prasowy ZS towych jednostek 
organizacyjnych: oddziałów, powiatów, obwodów, podokręgów, okręgów 
ZS. Niekiedy tworzono pododdziały i rejony ZS70 . 
Najmniejszą jednostką organizacyjną ZS był oddział, którego stan 
liczebny odpowiadał plutonowi. Oddział posiadał własne, wybierane 
corocznie przez walne zebranie władze - zarząd i komisję rewizyjną. 
W skład zarządu wchodzili: prezes, sekretarz, skarbnik, referent kulturalno- 
oświatowy, zastępcy (3-4), komendant lub komendantka 71 . 
Oddziały i jednostki taktyczne podporządkowane były władzom struk- 
tur organizacyjnych a te ostatnie dostosowane do terenowej administracji 
wojskowej (od 1929 r. do systemu kierowania przysposobieniem wojsko- 
wym). Obwód ZS obejmował kilka sąsiednich oddziałów działających 
zazwyczaj w rejonie jednego okręgu poborowego. 
Niektóre obwody podlegały bezpośrednio Zarządowi Głównemu ZS. 
Władzami obwodu były: zjazd obwodowy delegatów (z poszczególnych 


IM 


't t 
'
.J 


t-,qf.\ 
. '" 


\- ,__o I eSC \ 
r ,
 
 
' ' 


..... '- 

, 


"- 
"-. 


--- 


-,".-' /--' 
/- 


"- 
--- 


--- 



 j 


-."" 


.,... 
_
 \,' r 

53
		

/024_0001.djvu

			22 


Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


oddziałów obwodu), zarząd obwodowy oraz obwodowa komisja rewi- 
zyjna. Prócz delegatów w zjeździe brali udział członkowie zarządu 
obwodowego i komendanci oddziałów. Zarząd obwodu składał się z pre- 
zesa i 10 członków oraz komendanta obwodu i prezesów oddziałów ZS. 
Przy obwodach ZS istniały komendy zwane sztabami obwodów. W ich 
skład wchodzili referenci ds. wyszkoleniowo-organizacyjnych, kultural- 
no-oświatowych, sportowych, a od 1927 r. także propagandy. Sprawami 
obwodu zajmował się wydział wykonawczy złożony głównie z członków 
zarządu. Zarząd obwodu podlegał zarządowi okręgu ZS. Aby usprawnić 
funkcjonowanie organizacji w 1929 r. wprowadzono pośrednie jednostki 
organizacyjne - powiaty. Jednocześnie dostosowano struktury stowarzy- 
szenia do organizacji terenowej przysposobienia wojskowego. Odtąd 
obwody stały się instytucjami inspekcyjno - szkoleniowymi a nie jak 
dotychczas jednostkami terytorialnymi stowarzyszenia. Do czasu wej- 
ścia w życie nowego statutu w 1932 r. władze powiatu ZS miały strukturę 
i uprawnienia dotychczasowych władz obwodowych. W latach trzydziestych 
przy zarządach powiatów organizowano różne komisje m. in. wychowania 
obywatelskiego, propagandową, przysposobienia rolniczego, fmansową, pracy 
kobiet. Wykonywaniem uchwał zarządu powiatowego ZS zajmował się 
komendant powiatu, realizował on także wytyczne komendanta okręgu. 
Czasami pomagała mu w tym komenda powiatu. Większość komendantów 
powiatowych była oficerami rezerwy lub w stanie spoczynku. 
Największymi jednostkami organizacyjnymi ZS były okręgi obejmu- 
jące od kilku do kilkunastu obwodów ZS na terenie jednego Dowództwa 
Okręgu Korpusu (DOK). Choć do 1932 r. statut ZS tego nie przewidywał 
tworzono także podokręgi ZS72 . 
W rozwoju liczebnym ZS możemy wyróżnić kilka etapów. W pierw- 
szych latach po odzyskaniu niepodległości strzelcy byli w dużym stopniu 
zaangażowani w walki w obronie granic Rzeczypospolitej i dopiero we 
wrześniu 1920 r. przystąpiono do odbudowy struktur organizacyjnych ZS. 
Do roku 1925 ogólna ilość członków ZS wynosiła około 60 tys. W lutym 
1926 r., w związku z imieninami (19 marca) Józefa Piłsudskiego Komen- 
da Główna ZS zaleciła podwojenie stanów osobowych, co się w zasadzie 
udało. Po zamachu majowym nastąpił dalszy rozwój ilościowy organiza- 
cji. Do kwietnia 1928 r. w ponad 2.5 tys. oddziałów zarejestrowanych 
było około 300 tys. członków ZS. W tym samym roku w ZS nastąpił 
kryzys organizacyjny. Wiązało się to m. in. z przejściem Polskiej Partii
		

/025_0001.djvu

			Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


23 


Socjalistycznej (PPS) i Polskiego Stronnictwa Ludowego "Wyzwolenie" 
do opozycji, w związku z czym członkowie tych partii występowali 
z prorządowego ZS. W latach trzydziestych "Strzelec" stał się organi- 
zacją masową. Do wstępowania w jego szeregi zachęcały liczne przy- 
wileje, jakimi obdarzani byli członkowie organizacji. W chwili wybuchu 
wojny organizacja liczyła około pół miliona członków 73 . 
Najwięcej w "Strzelcu" było młodzieży w wieku od 16 do 2] lat. 
W 1925 r. stanowili oni 62% ogólnego stanu liczbowego organizacji. 
Znaczna ich część była bezrobotna. Dominowali członkowie pochodze- 
nia chłopskiego, miejska młodzież strzelecka wywodziła się natomiast 
z kręgów robotniczych i rzemieślniczych 74 . W związku z tym, że ZS nie 
miał dostępu do szkół brakowało w nim młodzieży wykształconej. 
Związek Strzelecki był stowarzyszeniem ściśle związanym z państwem 
i jego ideologią. W II Rzeczypospolitej kładziono szczególny nacisk na 
przysposobienie wojskowe młodzieży. Celem PW było wychowanie mło- 
dzieży w duchu patriotyzmu, rozwijanie odpowiedzialności, karności, 
punktualności, wytrwałości w dążeniu do celu, rozwój fizyczny, naucza- 
nie podstawowych umiejętności wojskowych, słowem uksztahowanie 
żołnierza - obywatela. Rezultatem takiego wyszkolenia miało być pod- 
niesienie zdolności obronnych państwa 75 . 
Budowa struktur odpowiedzialnych za PW była długofalowa. Po 1922 r. 
zadanie realizacji PW "Strzelcc" realizował w oparciu o plany Wydziału 
Przysposobienia Rezerw, działającego przy III Oddziale Sztabu Gcne- 
ralnego. przedstawicielami Wydziału byli refcrenci PW w Dowództwach 
Okręgów Korpusów (DOK), podlegali im instruktorzy w powiatowych 
komendach uzupełnień (PK U), obejmujących zwykle swym zasięgiem 
terytorium 2-3 powiatów. 76 Zasady współpracy Wydziału Przysposobie- 
nia Rezerw z organizacjami wojskowo-wychowawczymi regulowało 
Ministerstwo Spraw Wojskowych. 
Możliwość rozszerzenia PW na szkoły średnie i zawodowe, i organi- 
zowania tam hufców szkolnych PW dało Rozporządzenie Ministra 
Jłj;znań Religijnych i Oświecenia Publicznego z l XII 1922 roku. W ] 925 
roku powszechny obowiązek PW ograniczono do młodzieży męskiej szkół 
ponadpodstawowych i wyższych. Dla kobiet ze szkół średnich przewi- 
dziano szkolenie sanitarne i ratownicze. 
Na mocy Rozporządzenia Rady Ministrów z 25 kwietnia ] 925 roku 
powołano Radę Naczelną Wychowania Fizycznego i Przysposobienia
		

/026_0001.djvu

			24 


Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


Wojskowego (RNWFiPW) oraz jej wojewódzkie i powiatowe komitety 
WF i PW. Wydawała ona wytyczne odnośnie szkolenia, realizowały je 
organizacje społeczne i hufce szkolne. Utworzono też wtedy stanowiska 
oficerów do spraw PW przy dywizjach i pułkach piechoty. Powstały tego 
samego roku Komitet Stowarzyszeń Przysposobienia Obronnego anga- 
żował się w prace związane z programem Naród pod bronią. 
Po przewrocie majowym, w nowych warunkach wojsko przejęło pie- 
czę nad przygotowywaniem społeczeństwa na ewentualny konflikt zbroj- 
ny. 28 stycznia 1927 r. rozwiązano RNWFiPW powołując na jej miejsce 
Państwowy Urząd Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowe- 
go (PUWFiPW). Przejął on kompetencje dotychczasowego Wydziału Przy- 
sposobienia Rezerw przy III Oddziale Sztabu Generalnego. W terenie Urząd 
reprezentowany był przez wojewódzkie, powiatowe i miejskie komitety 
WF i PW. Od 1931 r. wszędzie tam, gdzie istniały hufce PW zajęcia z PW 
były obowiązkowe. Szkolenie rozłożono na trzy kategorie wiekowe: 
1. Młodocianych - dobrowolne szkolenie z zakresu wychowania fizycz- 
nego i obywatelskiego dla grup w wieku od 11 do 16 lat. 
2. Przedpoborowych - dla młodzieży od 17 lat do czasu powołania do wojska: 
a) realizowane w ramach hufców szkolnych w szkołach (udział w zaję- 
ciach obowiązkowy). po dwóch latach kursantów wysyłano na trzytygo- 
dniowe wakacyjne obozy szkoleniowe. Osoby, które opanowały program 
kierowano do szkół podoficerskich i szkół podchorążych rezerwy; 
b) pozaszkolne zajęcia PW. prowadzone przez stowarzyszenia PW (udział 
w szkoleniu dobrowolny). 
3. Rezerwy - poza mężczyznami po odbyciu zasadnicze służby wojsko- 
wej szkolenie obejmowało np. kolejarzy, leśników, pocztowców 77 . 
Gimnazjalny Hufiec PW ze sztandarem 



 
'- 
 1. t,' _,1- , 
, ..;J" I.... . I "ł' 

 Rl J r - ,... '. 
-' 
 ; 
 
.
,-
 . tł .. 
-..... r' 
.:. 
. r 


'ł- II . 
- \- 


, . 


. . . .. - 
. , to 
-.,ł ,\r" 
"'1. 
1 
.... 




. 



 


.... 


...
..
_.
..
:' _,,,'

y'
'.. ;

"r...
 _... ::
..-'oo£ ..._-....: 


'\. ........... "... , '
. 
:

- 
. II :ł'
\:.' I. 
....1_ 
.__ .

. ł.....;j....,(-r.
		

/027_0001.djvu

			Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


25 


Poza PW o zakresie ogólnym realizowano też kursy specjalistyczne 
(łączność, spadochroniarstwo, szybownictwo, konne oddziały Krakusów). 
Status Stowarzyszenia PW przyznawał PUWFiPW na wniosek zain- 
teresowanej organizacjF8. ZS był personalnie i organizacyjnie związany 
z tym urzędem. W 1927 roku Komendant Główny Związku mjr Kazi- 
mierz Kierzkowski był zastępcą dyrektora PUWFiPW, po reorganizacji 
Urzędu w 1935 r. kierownik referatu rezerwistów PUWFiPW był jedno- 
cześnie szefem sztabu Komendy Głównej ZS79 . 
Członkowie ZS mogli zdobywać I i II stopień przysposobienia woj- 
skowego. Szkolenie trwało 2 lata, po jego ukończeniu możliwe było skró- 
cenie o trzy miesiące zasadniczej służby wojskowej. Pierwszy stopień 
obejmował naukę strzelania z broni małokalibrowej i bojowej, rzucanie 
granatami, topografię, walkę wręcz z użyciem bagnetu, podstawy taktyki, 
szkolenie przeciwgazowe. Przyzwyczajano strzelców do długich marszy 
z obciążeniem. Stopień II był bardziej zaawansowany i przygotowywał 
kursanta do działań na polu walki w składzie drużyny80 . 
Pod kierunkiem ZS szkolili się także członkowie innych organizacji, 
m. in. Związku Młodej Wsi "Siew" i Związku Młodzieży Ludowej. Teo- 
retycznie nie mogły szkolić się w tym zakresie stowarzyszenia o charak- 
terze narodowościowym oraz politycznym, co jednak było przez władze 
różnie interpretowane 81 . Dlatego szkoleniem wojskowym zajmowały się 
też na terenie Rzeczpospolitej organizacje ukraińskie i żydowskie. 
PUWFiPW dążył do tego by ZS skupiał w swoich szeregach jak 
największą ilość młodzieży pozaszkolnej przedpoborowej, ograniczając 
jednocześnie wśród młodocianych wpływy endecji. Wobec organizacji 
nastawionych negatywnie do współpracy z ZS (np. "Sokół", Katolickie 
Stowarzyszenie Młodzieży) stosowano restrykcje utrudniające lub nawet 
uniemożliwiające im szkolenie w zakresie PW. 
Do stowarzyszeń nauczających PW poza ZS (tzw. organizacje I kate- 
gorii PW) należały hufce szkolne, Kolejowe Przysposobienie Wojskowe, 
Pocztowe Przysposobienie Wojskowe i Organizacja Przysposobienia 
Wojskowego Kobiet do Obrony Kraju. Stowarzyszeniami II kategorii, 
czyli takimi dla których PW było zajęciem drugorzędnym były według 
PUWFiPW: Związek Harcerstwa Polskiego (ZHP), organizacje wcho- 
dzące w skład Federacji Polskich Związków Obrońców Ojczyzny, Legia 
Akademicka, Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół", Związek Młodzieży 
Wiejskiej, Związek Rezerwistów, Junackie Hufce Pracy, Zjednoczenie
		

/028_0001.djvu

			26 


Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


Młodzieży Polskiej, Związek Straży Pożarnych RP82 . Wydaje się, że spo- 
śród tego typu organizacji członkowie ZS byli najlepiej wyszkoleni 
w zakresie PW. 
Współpraca ZS i ZHP sięgała roku 1922, kiedy to obie organizacje 
podpisały odpowiednie porozumienie 83 . Po 1933 roku ustalono, że ZHP 
zajmie się oddziaływaniem na młodzież szkolną (z wyjątkiem wsi), nato- 
miast ZS pracować będzie wśród młodzieży wiejskiej i pozaszkolnej 
w miastach. Możliwości przeprowadzania przez ZS naboru w szkołach 
miejskich wśród uczniów zostały ograniczone przez okólnik Minister- 
stwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego zabraniający uczniom 
należeć do "Strzelca", "Sokoła" i podobnych im organizacji. Rezerwiści 
mogli nadal działać w ZS pod warunkiem, że należeli do niego przed 
wstąpieniem do wojska 84 . 
W 1937 r. ZS podpisał umowę o współpracy z oddziałami Obrony 
Narodowej - wojskowej formacji pomocniczej skupiającej przedpoborowych 
(ochotników), rezerwistów oraz poborowych z tzw. nadkontyngentu 85 . 
Już od 1921 r., tzn. kiedy powstał referat sportowy ZS zajmował się 
także propagowaniem wychowania fizycznego, choć w dużo mniejszym 
stopniu niż np. TG ,.Sokół". Popularyzowano lekkoatletykę, pięciobój 
wojskowy, gry zespołowe. W latach trzydziestych wiodącymi sportami 
w ZS były strzelectwo i łucznictwo, dużo uwagi poświęcano marszom, 
koszykówce, piłce siatkowej i ręcznej, pływaniu, żeglarstwu, kajakarstwu, 
narciarstwu. Uprawiano też sporty walki, zapasy i boks. Strzelcy zostali 
zobowiązani do zdobywania Państwowej Odznaki Sportowej86 ustano- 
wionej w 1931 r. Oczywiście nie wszędzie były ku temu możliwości, 
braki lokalowe i sprzętowe były powszechne. ZS "Strzelec" tworzył tak- 
że własne koła i kluby sportowe. Kierowali nimi kapitanowie klubowi 
zatwierdzani przez komendantów oddziałów ZS, mimo to kluby cieszyły 
się pewną autonomią w ramach ZS87. Sport był jednak dla ZS sprawą 
drugoplanową, starano się wprawdzie o jego masowy rozwój nie skupia- 
jąc się jednak na osiągnięciu poziomu wyczynowego, na pierwszym miej- 
scu stawiano PW. 
Sztandarową dyscypliną sportowąZS było strzelectwo. Związek miał 
poważne zasługi miał w jego upowszechnianiu. W latach 1921-1938 ZS 
posiadał mandat reprezentacji sportu strzeleckiego w kraju i za granicą, 
jako oficjalny członek Międzynarodowego Związku Strzeleckiego i Związ- 
ków Polskich Związków Sportowych 88 . Istniały cztery stopnie Odznaki
		

/029_0001.djvu

			Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


27 


&J 


-
.ł
w 


\ 


, 
, ., 


... 11 
_.J. __ _. 
" ' t 
J .-.:; 
-
. ; .; 
'i 'ł' 


\ '. '. 
'..... ' 
;.:. 


" 


'.' , 


łt 


f' 
t, 


t. 
\ 



. 


. 
 .. . . 'ł- 
. L " - _ f
 _ ' " 
"...;;..- J'o'" ; . - .' 
 
- 'r ;... .' 
 -: th' . 
 . 
, : '.: , ' '
: '

:: '.. 
".,.'; 
, \ 
 -,,","-:-' -tr- 
4..- '"_ 
.t

'
!" 
;> '.,", 
\" ....-" .,.. ."t : 
.."... 
.-. w. ": 
::l
,\
:;.t

 . -.
' 
.'.tP ..1.'łfft;
;.,
 
t', 
, . 


. 
:"
'
: . 
..! I - 

 . I 
'I 
.. 
 



 \ 
, . ,. f.


'" 
". . 'I"
"> 


f 
'
I 1 
=" ., 
. 'I. .. 
. , .. : ..1. 'I. . ..
 . I . 


.. 
, I 
\ 


Ćwiczenia strzeleckie na wale wiślanym 
Strzeleckiej (strzelca wyborowego, złota, srebrna i brązowa, organizo- 
wano liczne zawody, niektóre o randze międzynarodowej np. I Między- 
słowiańskie Zawody Strzeleckie. 
Specjalnością strzelców były marsze. Od 1924 r. zaczęto organizować 
marsz "Szlakiem Kadrówki", później w kalendarz imprez strzeleckich wpi- 
sały się marsze na trasie Sulejówek - Belweder, Marsz granicami Polski 
i Związku Radzieckiego, Marsz Nadbużański i inne lokalne. Były one 
jednocześnie manifestacją polityczną i oznaką popierania polityki pań- 
stwowej. Okazją do działań w większych formacjach były dla ZS obozy 
okręgowe oraz tzw. koncentracje oraz manifestacje polityczne. 
W miastach Związek prowadził kursy zawodowe, na wsi uczono 
racjonalnej uprawy ziemi w ramach przysposobienia rolniczego, upo- 
wszechniano naukę czytania i pisania wśród analfabetów. Bezrobotnym 
strzelcom starano się zapewnić pracę. Problem bezrobocia nasilił się 
zwłaszcza w czasie kryzysu gospodarczego w latach trzydziestych. Aby 
temu choć w części zaradzić od maja 1933 r. Zarząd Główny ZS organi- 
zował ochotnicze obozy pracy ZS. Wzorując się na nich władze wojskowe 
tworzyły Junackie Hufce Pracy89. Taki protekcjonizm rodził zagrożenie 
wstępowania w szeregi "Strzelca" osób szukających w przynależności 
do stowarzyszenia korzyści osobistych. Zdarzało się to dosyć często, ściąga- 
jąc na Związek głosy krytyki. Członkowie "Strzelca" byli uprzywilejowani,
		

/030_0001.djvu

			28 


Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


przysługiwały im ulgi podatkowe 90 . Przynależność do stowarzyszenia 
ułatwiała zdobycie pracy czy nabycie ziemi z parcelacji 9 \. Organizacja 
postrzegana była w społeczeństwie jako upolityczniona i nie zawsze oce- 
niano ją pozytywnie. Miłośnicy ZS skupiali się natomiast od 1934 r. 
w Towarzystwach Przyjaciół Strzelca. Wspomagali oni finansowo i orga- 
nizacyjnie pracę stowarzyszenia. 
Krzewieniem kultury zajmowały się amatorskie zespoły artystyczne, 
teatry działające w strzeleckich świetlicach oraz biblioteki. Wychowaniu 
obywatelskiemu służyć miały obchody świąt państwowych i religijnych, 
w których strzelcy brali czynny udział, często u boku wojska. Podejmo- 
wano akcje charytatywne i obywatelskie. Wspólnie słuchano audycji ra- 
diowych, oglądano filmy i urządzano pogadanki. Znacznej pomocy 
w zakresie wychowania obywatelskiego udzielali ZS nauczyciele. Stało 
ono jednak na niższym poziomie niż PW i z braku wykwalifikowanych 
kadr dydaktycznych poświęcano mu mniej uwagi w procesie szkolenia. 
Związek Strzelecki wydawał własne periodyki. Po pierwszej wojnie 
światowej reaktywowano tygodnik Strzelec, jego pierwszy numer ukazał 
się 5 1II 1921 r. Wydawano też Przegląd Strzelecki i Przegląd Łuczniczy. 


! 
:.ł 


.q 
...._
. 



 


'""" 


. 


--' 


': 


"'-- 


1 


"'- 


-..
 


Członkowie tarnobrzeskiego.. Strzelca" podczas przedstawienia.. Porucznik 
I Brygady", 1931 r.
		

/031_0001.djvu

			Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


29 


W latach 1930-1931 wydawano miesięcznik metodyczny Praca Strze- 
lecka 92 . Pisma ZS były subwencjonowane przez PUWFiPW93 . 
Generalnie w okresie międzywojennym, w funkcjonowaniu ZS można 
wyodrębnić kilka etapów: 


VIII 1919 - VIII 1920 
Szybki rozwój stowarzyszenia zakłóciły liczne konflikty z państwami 
sąsiednimi. Strzelcy zasilili szeregi Wojska Polskiego, Zachodniej Straży 
Obywatelskiej, Ochotniczej Legii Obywatelskiej. Tworzono terenowe 
oddziały samoobrony. 


IX 1920 - V 1926 
Reorganizujące się stowarzyszenie odtworzyło swoje jednostki m. in. przy 
pomocy działaczy Polskiej Partii Socjalistycznej. Po odejściu od władzy 
Józefa Piłsudskiego ZS stanowił jego grupę nacisku, poparcie dla niego 
strzelcy zamanifestowali biorąc czynny udział w zamachu majowym. 


VI 1926 - VII 1929 
Wystąpienie ze Związku działaczy partii socjalistycznych i ludowych, 
którzy przeszli po zamachu majowym do opozycji spowodowało kryzys 
w ZS. Szeregi stowarzyszenia zapełnili przedstawiciele Bezpartyjnego 
Bloku Współpracy z Rządem (BBWR), nastąpiły "czystki" eliminujące 
z ZS przeciwników sanacji. Władze ZS podporządkowały się dyrekto- 
rowi PUWFiPW. 


VIII 1929 - VII 1935 
Dzięki pełnej współpracy z PUWFiPW Związek stał się organizacją ma- 
sową organizującą przysposobienie wojskowe młodzieży pozaszkolnej, 
głównie mężczyzn w wieku przedpoborowym. Choć programowo apoli- 
tyczny ZS manifestował często swe poparcie dla rządów sanacyjnych. 
Władze ZS były w tym czasie opanowane przez działaczy BBWR. 


VIII 1935 - I 1937 
W tym okresie obóz sanacji przeżywał kryzys, co odbiło się także na ZS. 
Zmalała liczba jego członków, zabrakło autorytetu Piłsudskiego. Swym 
nowym "patronem" stowarzyszenie wybrało Edwarda Rydza-Śmigłego, 
Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych, członka honorowego ZS.
		

/032_0001.djvu

			30 


Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


II 1937 - 11938 
Władze ZS przystąpiły do współpracy z Obozem Zjednoczenia Narodo- 
wego (OZN). W tym czasie jednak ZS był tylko jedną z kilku najwięk- 
szych organizacji młodzieżowych współdziałających z obozem sanacyj- 
nym, władze ZS zostały zepchnięte przez przedstawicieli OZN na dalszy 
plan, w związku z czym ZS zaczął uniezależniać się od ekipy rządzącej. 


II 1938 - X 1939 
W tym okresie ZS propagował hasła solidaryzmu społecznego koncentru- 
jąc się na szkoleniu wojskowym i odchodząc od polityki. PUWFiPW 
zdecydowało się na scentralizowanie całości PW młodzieży pozaszkolnej 
w "Strzelcu". Po wybuchu drugiej wojny światowej większość członków 
ZS została zmobilizowana i czynnie wzięła udział w obronie Oj Czyzny 94 . 


Związek Strzelecki w powiecie tarnobrzeskim w okresie 
międzywojennym. 


Tarnobrzeg wyszedł z pierwszej wojny światowej zrujnowany. Dwu- 
krotnie okupowały go wojska rosyjskie dopuszczając się licznych 
grabieży i gwahów. Po zakończeniu działań wojennych w powiecie wzno- 
wiły swą działalność istniejące przed wojną stowarzyszenia. Wśród nich 
był także Związek Strzelecki. Z innych organizacji działających na tym 
tercnie a propagujących przysposobienie wojskowe wymienić należy 
Związek Legionistów, Związek Rezerwistów 9S , Związek Podoficerów 
Rezerwy, Związek Oficerów Rezerwy96 oraz, w mniejszym stopniu 
Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół" wspierające Drużynę Skautową zor- 
ganizowaną w Państwowym Gimnazjum w Tarnobrzegu97 . W ramach tej 
drużyny starsi wiekiem skauci utworzyli w roku szkolnym 1922/1923 
drużynę wyszkolenia wojskowego. W roku 1924 z inicjatywy Józefa 
Wojnasa zawiązano Powiatowy Komitet Wychowania Fizycznego, 
przemianowany później na Powiatowy Komitet WF i PW98 , 
Zapewne w związku z Rozporządzeniem Ministra »j;znań Religij- 
nych i Oświecenia Publicznego z l XI! 1922 r. w marcu 1923 r. powstały 
przy I Drużynie Harcerskiej im. Generała Henryka Dąbrowskiego dwie 
l3-osobowe drużyny, które pod kierownictwem instruktorów dis przy- 
sposobienia rezerw St. Brody i T. Mikosia przygotowywały się do egza- 
minu wojskowego I stopnia. Nadzór nad hufcem szkolnym sprawował
		

/033_0001.djvu

			Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


31 


początkowo kpt. Dyszkiewicz z Łańcuta. Kursanci ćwiczyli się w strzela- 
niu, poznawali budowę broni i brali udział w letnich obozach przysposo- 
bienia rezerw. Rok później hufiec szkolny składał się już z trzech drużyn 
dowodzonych przez instruktorów z drugim stopniem PW. Raz w tygodniu, 
zwykle w czwartek, w szkoleniu brali udział oficerowie przysyłani z Łań- 
cuta lub z Komendy Uzupełnień w Nisku. Poza PW (strzelanie, posługiwa- 
nie się granatami, służba polowa, honorowa i wartownicza, terenoznaw- 
stwo, łączność, szkolenie z zakresu broni chemicznej, ogólne wiadomości 
o organizacji armii) zajmowano się też wychowaniem fizycznym (lekko- 
atletyka, szermierka, boks) dzięki czemu członkowie hufca zaczęli wkrót- 
ce odnosić sukcesy na róźnych zawodach sportowych. Dzięki poparciu 
profesora gimnazjum Józefa Wojnasa 99 i dowódcy DOK nr X w Przemyślu 
(gen. dyw. Wacław Fara), hrabia Zdzisław Tarnowski przekazał plac w la- 
sku miechocińskim pod budowę boiska sportowego. Mieli z niego korzy- 
stać członkowie miejscowych organizacji wojskowych. Dzierżawcą boiska 
został Powiatowy Komitet WF i PWIOO, W roku szkolnym 1926/1927 szko- 
liło się w ramach hufca PW już 124 uczniów podzielonych na osiem 13 - 
osobowych drużyn. Jedna z drużyn składała się z cyklistów. Hufiec brał 
udział w obchodach świąt narodowych występując na nich z bronią i posia- 
danym od 1925 r. własnym sztandarem. W tym samym roku Gimnazjum 
otrzymało imię Hetmana Jana Tarnowskiego. Pomoc lekarską zapewnił 
bezinteresownie członkom hufca dr Otto Loewy. W latach późniejszych 
powstał hufiec żeński PW, jego komendantką w roku szkolnym 1937/1938 
była Danuta Jeżowska. Biorąc pod uwagę wyniki osiągnięte w róźnego 
typu zawodach oraz opinie, jakie o członkach hufca tarnobrzeskiego wypo- 
wiadali instruktorzy wojskowi należy przyznać, że szkolenie prowadzone 
było na wysokim poziomie, a uczniowie Państwowego Gimnazjum 
w Tarnobrzegu byli w prace hufca mocno zaangażowani lOl . 
W spółpraca z innymi oddziałami PW polegała na uczestnictwie we 
wspólnych ćwiczeniach, m. in. zajęciach nocnych. Działalność organi- 
zacji PW wspierał na terenie powiatu miejscowy Komitet WF i PW 
oraz Komenda Obwodowa PW w Nisku. Powiatowy Komitet WF i PW 
w Tarnobrzegu był organizatorem corocznej dwudniowej imprezy spor- 
towej nazywanej "Świętem Sportu". Brali w niej udział także członko- 
wie ZS z całego powiatu. Poza dyscyplinami typowo sportowymi 
na trasie Tarnobrzeg-Stale-Tarnobrzeg urządzano marsze z karabina- 
mi, w których startowały drużyny PWI02 .
		

/034_0001.djvu

			32 


Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


Trudno dokładnie ustalić, kiedy po zakończeniu I wojny Związek 
Strzelecki reaktywował swoje funkcjonowanie w powiecie tarnobrze- 
skim. Pierwsze wzmianki o oddziałach ZS pochodzą z okresu po zama- 
chu majowym. Zarząd Powiatu ZS w Tarnobrzegu aż do 1932 r. nie 
zgłosił swej rejestracji w starostwie powiatowym. 11 kwietnia tego roku 
ponaglone instrukcjami Wydziału Bezpieczeństwa Urzędu Wojewódz- 
kiego we Lwowie starostwo wezwało (po raz drugi zresztą) Zarząd ZS 
do zgłoszenia faktu zawiązania się stowarzyszenia i dołączenia pięciu 
egzemplarzy statutu. W razie niezastosowania się do zarządzenia Strze- 
lec miał zostać uznany za stowarzyszenie nielegalne lO3 . 
Liczbę oddziałów ZS w powiecie tarnobrzeskim na początku lat trzy- 
dziestych XX wieku możemy poznać dzięki kwartalnym i półrocznym 
wykazom stowarzyszeń sporządzanym przez Starostwo Tarnobrzeskie dla 
Wydziału Bezpieczeństwa Urzędu Wojewódzkiego we Lwowie '04 . 
Zauważalny jest tutaj wzrost liczby oddziałów ZS na terenie powiatu 
tarnobrzeskiego. Świadczy to o prężności ruchu strzeleckiego, tym bardziej 
że na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych organizacje młodzieżowe 
przeżywały kryzys, wiadomo że dotknął on także ZS. Duże znaczenie dla 
rozwoju "Strzelca" miało z pewnością powstanie w 1927 r. PUWFiPW. Pierw- 
szym przewodniczącym powiatowego Komitetu WF i PW był Józef Woj nas. 
W 193 6 r. w powiecie tarnobrzeskim istniało 29 oddziałów ZSIOS . 


'-----==
-T


 

-
 -3 .,



 
"", c::
 -,"; - 
 
\ . .. ' 1 
l' DI.
 " ,; 
 , J 
 . i .'i 
')- 


- ,
 
\ \ - --. -' 


.."}.-" "". " 


i 



 


.
 
, ;..;
 

-- 



... 
-' p 



..... 


Członkowie tarnobrzeskiego Związku Strzeleckiego przed swoim budynkiem. 
w środku siedzi prezes dyr. R, Janicki
		

/035_0001.djvu

			Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


33 


Najważniejszym w okolicy organem stowarzyszenia (poza komen- 
dantem powiatu) był Zarząd Powiatowy ZS w Tarnobrzegu. Miał on za 
zadanie organizację oddziałów strzeleckich w powiecie. Lokal zarządu 
mieścił się w świetlicy przy ulicy Mickiewicza w Tarnobrzegu. Na po- 
czątku lat trzydziestych w skład Zarządu wchodzili: dyrektor tarnobrze- 
skiego gimnazjum Roman Janicki - prezes, właściciel ziemski Artur 
Tarnowski - zastępca prezesa, nauczyciel Stanisław Małek - sekretarz, 
major w stanie spoczynku Paweł Kowalski - skarbnik, Kazimierz Gilarek, 
dr Jan Chruściel, Józef Wojnas - członkowie Zarządu. Komendantem 
Powiatu ZS był Michał Jarząb. Prezes, jego zastępca i skarbnik należeli 
do BBWR. W połowie lat trzydziestych zmienił się komendant powiatu 
ZS, został nim mianowany Stanisław Markiewicz. Poza pracą w "Strzelcu" 
zastępował on czasami ppor. Józefa Sarnę na stanowisku komendanta 
hufca PW. Obydwie te postacie zasłynęły póżniej jako obrońcy Tarno- 
brzega przed okupantem hitlerowskim we wrześniu 1939 r. 
Pododdział Akademicki ZS w Tarnobrzegu liczył 32 członków. 
Za swój cel stawiał "wychowanie członków na dobrych obywateli i obroń- 
ców Ojczyzny". W skład Zarządu wchodzili: Zbigniew Tychanowicz- 
prezes, Michał Reguła - zastępca prezesa, Stanisław Biedroński - sekre- 
tarz, Rudolf Paterek - skarbnik. Wszyscy wyżej wymienieni należeli 
do BBWR. Pododdział posiadał własną świetlicę, podlegał Oddziałowi 
Centrali Akademików ZS we Lwowie. 
Tarnobrzeski Oddział Żeński "Strzelca" liczył 19 członkiń czynnych 
i 16 wspierających. W skład Zarządu oddziału wchodziły: Maria Stary- 
jówna - prezes, Michalina Czernikowa - zastępca prezesa, Jadwiga 
Orynówna - sekretarz, Barbara Staryjówna - skarbnik. 
Oddział Męski ZS w Tarnobrzegu liczył 34 członków czynnych 
i 36 wspierających. W skład Zarządu oddziału wchodzili: Leon Babu- 
lalO 6 - prezes, Kazimierz Gilarek - zastępca prezesa, rzeźnik Stani- 
sław Markiewicz - sekretarz, krawiec Jan Kolasiński - skarbnik. 
W tarnobrzeskim "Strzelcu" działał też Artur Ćwikliński lO7 . Lokal 
oddziału mieścił się w świetlicy przy ul. Mickiewicza. Tarnobrzeski 
ZS posiadał własny klub sportOwylO8. Uroczyście obchodzono święta 
państwowe, m. in. 11 listopada, rocznicę wybuchu powstania stycz- 
niowego czy imieniny Józefa Piłsudskiego. Strzelcy wykazywali się 
niechęcią wobec ludności żydowskiej, licznie zamieszkującej Tarno- 
brzeg, znane są przypadki jej szykanowania przez członków ZS.
		

/036_0001.djvu

			34 


Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


W prace ZS zaangażo- 
wani byli także nauczycie- 
le z powstałego w 1920 r. 
prywatnego Seminarium 
Nauczycielskiego im. 
Stanisława Jachowicza 
w Tarnobrzegu, Czesław 
Święch i Dominik Gno- 
iński. Obydwaj byli 
członkami zarządu Ra- 
dy Powiatowej BBWR 
i Powiatowego Komite- 
tu WF i PW. Czesław 
Święch działał w ZS od 
19 XII 1930 r., jako refe- 
rent kulturalno-oświato- 
wy zajmował się m.in. 
organizacją imprez oko- 
licznościowych. Dominik 
Gnoiński pełnił funkcję 
sekretarza w zarządzie 
powiatowym ZS i refe- 
Legitymacja "Strzelca" renta kulturalno - oświa- 
towego w zarządzie oddziału ZS w Tarnobrzegu 109 . 
ZS w Baranowie przeżywał pod koniec lat dwudziestych kłopoty 
finansowe. Sytuacja materiałowa oddziału była zła. Brakowało mundu- 
rów, co ujemnie wpływało na atrakcyjność zajęć. Zamiast prawdziwego 
boiska strzelcy musieli się zadowolić kawałkiem pastwiska. Dlatego 
l VI 1929 r. za pośrednictwem Zarządu Obwodu ZS w Tarnobrzegu 
wysłano pismo do Powiatowego Komitetu WF i PW z zapytaniem czy 
możliwe byłoby kupienie 20 bluz drelichowych za pieniądze uchwalone 
przez Radę Gminy na PW. W latach późniejszych liczba oddziałów 
w Baranowie zwiększyła się do dwóch. Oddział męski liczył 24 członków, 
zarządzali nim: kupiec Jan Drzewicki - prezes, stolarz Ludwik Lipski - 
zastępca prezesa, Jan Krzemiński - skarbnik, Stanisław Klarman - sekre- 
tarz. Komendantem oddziału był Julian Klich. Oddział żeński liczył 31 
strzelczyń. "Strzelec" w Baranowie dysponował boiskiem sportowym. 


ZWI4ZEI 


STRZELECKI 




fU. 
 
:'':'''::'':'''-:-
i'kO. 1II1II, I ałopi.e 
_.. ?.
 .-!.f._._ot'r. t2 Jr: 


pnyd...1 IKlab lab "'i..wej.1 


MA PRAWO NOSIĆ 


....-;. _ .Odznakę Strzelecką" 


" SI .q"........ 

 (',
 .e,lll 
,/ '\. : .rw "7kfTQ
 :f. 
.. 
.,
,\.." . 

 
-
 PI. 1:,1 
')........ 41)- 
1. \-....:.,::.' I:
 

 

 " <' . 


 ;C;/lltn ,;;-- 
- ,. ... 
'" 


-r
		

/037_0001.djvu

			Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


35 


W Chmielowie istniały dwa oddziały ZS. Oddział męski powstał 
w sierpniu 1932 r. i liczył 16 członków. Jego komendantem był ślusarz 
Jan Motyka a skarbnikiem kupiec (?)Panek. Oddział żeński założono we 
wrześniu tego samego roku, liczył on 26 członkiń. Majątek oddziałów 
wynosił odpowiednio 150 i 100 złotych. 
Oddział w Dąbrowicy istniał od sierpnia 1932 r. Liczył 23 osoby, 
prenumerowano tygodnik Strzelec. 
Oddział ZS w Domacynach miał 20 członków, w tym 17 ćwiczą- 
cych. Lokal "Strzelca" mieścił się w budynku szkoły. Komendantem 
oddziału był Stefan Hyjek. W skład Zarządu wchodzili: Antoni Chałek- 
prezes, (?)Wyka - skarbnik, Bronisław Brylski - członek zarządu. 
Oddział ZS w Dymitrowie Dużym liczył 18 członków w tym 11 czyn- 
nych. Jego komendantem był Wojciech Wolak. W skład Zarządu wchodzili: 
nauczycielka Emilia Tyczyńska - prezes, Wojciech Panek - zastępca 
prezesa, J. Panek - sekretarz, (?)Przybyło - skarbnik. Wszyscy wyżej wy- 
mienieni byli rolnikami. 
Oddział ZS w Gorzycach liczył 32 osoby, prenumerowano czasopi- 
smo Strzelec. 
ZS w Grębowie nosił imię 3 pułku Legionów. W skład Zarządu wcho- 
dzili działający w BBWR: Ludwik Jose - prezes, Ludwik Godlewski - 
zastępca prezesa, Teodor Mazur - skarbnik, Emil Duda - sekretarz. 
W Komisji Rewizyjnej zasiadali: związany również z BBWR Walery 
Muciek i przedstawiciel Stronnictwa Ludowego Franciszek Stadnik. Od- 
dział liczył 12 członków. Jego siedziba mieściła się w budynku Urzędu 
Gminy w Grębowie. Warunki do rozwoju ZS w Grębowie były ciężkie. 
Miejscowa ludność odnosiła się do organizacji nieprzychylnie uważając ją 
za swego wroga. 
ZS w Jadachach przestał istnieć w 1928 r., wydaje się że w dwa lata 
później jego działalność wznowiono. 
Oddział w Jastkowicach liczył 23 członków, po
a ćwiczeniami 
wojskowymi nie prowadził innej działalności. 
Liczący 20 osób oddział ZS w Kotowej Woli zlikwidowano na 
początku lat trzydziestych. 
Oddział ZS w Machowie przestał działać w 1933 roku. W skład do- 
tychczasowego Zarządu wchodzili: policjant Stefan Podkówka - zastęp- 
ca prezesa, rolnik Michał Galek - skarbnik. Komendantem oddziału był 
rolnik Michał Trela, jego zastępcą również pracujący na roli Jan Stępień.
		

/038_0001.djvu

			36 


Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


Swą siedzibę miał oddział w budynku gminnym w Machowie. Gmina 
zdominowana była przez działaczy ludowych. Działało tam prężnie TG 
"Sokół" . 
ZS w Majdanie Zbydniowskim liczył 35 członków. Lokal Związku 
mieścił się w budynku szkoły i Domu Ludowego. 
Oddział ZS w Mokrzyszowie istniał na pewno już w lutym 1929 r., 
wtedy bowiem miejscowy "Strzelec" zorganizował zabawę taneczną 
w budynku Szkoły Rolniczej, prawdopodobnie w celu zebrania funduszy 
na dalszą działalność. Zgodę na to przedsięwzięcie wyraził starosta tarno- 
brzeski zawiadamiając o swej decyzji posterunek policji w Mokrzyszowie. 
W Nadbrzeziu istniały dwa oddziały, męski liczący 50 osób i żeński, 
l8-osobowy. 
Oddział ZS w Pilchowie założony został w marcu 1933 r. W skład 
Zarządu wchodzili: naczelnik gminy Feliks Sarna - prezes, rolnik 
Andrzej Grabowski - zastępca prezesa, rolnik Antoni Niemiec - sekre- 
tarz, rolnik Antoni Piekarz - skarbnik. Byli oni zwolennikami BBWR. 
Oddział liczył 45 członków. 
ZS w Porębach Dębskich powstał we wrześniu 1932 r. Oddział liczył 
34 członków. Jego założycielem i referentem oświatowym był kierownik 
szkoły Bronisław Zybura. W sklad Zarządu wchodzili: wójt Franciszek Wilk 
- prezes, sekretarz gminy Jan Gala - sekretarz, sklepikarz Karol Gurdak - 
skarbnik. Oddziałem dowodził podoficer rezerwy Roman Tomczyk. Pro- 
wadził on m.in. szkolenie z bronią. Strzelcy urządzali przedstawienia 
amatorskie i zabawy taneczne wspólnie z Kołem Młodzieży Ludowej 110 . 
ZS w Radomyślu nad Sanem miał chlubne tradycje jeszcze z czasów 
zaboru austriackiego. Po roku 1918 istniał w miasteczku z przerwami aż do 
końca lat trzydziestych, kiedy to zaprzestał swej działalności. Oddział li- 
czył w różnych latach od 30 do 45 członków, w tym także rezerwistów. 
Siedziba "Strzelca" mieściła się w Urzędzie Gminy. Z ramienia powiatu 
tarnobrzeskiego strzelcami radomyskimi opiekował się ppor. Józef Sarna III . 
ZS w Rozwadowie założono w 1927 r. Obejmował on swym zasię- 
giem gminę Charzewice. "Strzelcem" opiekował się kierownik szkoły 
powszechnej w Rozwadowie Czesław Wiśniewski. Oddział męski liczył 
30 członków. W skład Zarządu wchodzili: adwokat, działający w sana- 
cyjnej Partii Pracy, póżniejszy prezes Powiatowej Rady BBWR dr Lu- 
dwik Groelle - prezes ll2 , zawiadowca stacji kolejowej Wilhelm Schaller 
- zastępca prezesa, notariusz Ludwik Miąsik - skarbnik, nauczyciel Jan
		

/039_0001.djvu

			Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


37 


Dziura - sekretarz, kupiec Marian Migielski - zastępca sekretarza, kra- 
wiec Franciszek Pałka - zastępca skarbnika. Wszyscy sympatyzowali 
z BBWR. Oddział żeński ZS w Rozwadowie liczył 32 członkinie, w tym 
12 ćwiczących i 20 wspierających. Założyła go w 1930 r. gospodyni Alojza 
Mięsikowa. Komendantką oddziału była biuralistka Helena Jaworowska, 
funkcję referenta kulturalno - oświatowego oraz jednocześnie skarbnika 
i sekretarza pełniła nauczycielka szkoły powszechnej Rozalia Reicherowa. 
13 V 1928 r. strzelcy zorganizowali drużynowe zawody marszowe na 
trasie Rozwadów - Nisko - Rozwadów (23 km). Zaproszono na nie człon- 
ków ZS z Obwodu Nisko, hufiec PW gimnazjum w Nisku, TG "Sokół" 
z Rozwadowa oraz hufiec PW Szkoły Dokształcającej w Rozwadowie, 
Oddział prenumerował tygodnik Strzelec oraz Kurier Codzienny. Strzelcy 
posiadali też kino-teatr. Siedziba Związku mieściła się w hotelu Antoniego 
Migielskiego w Rozwadowie. 
W Rzeczycy Długiej do "Strzelca" należało 22 osoby. 
"Strzelec" w Siedleszczanach założony został we wrześniu 1932 r. 
Zorganizował go rolnik Kasper Kubicki, pełniący jednocześnie funkcję 
prezesa oddziału. Skarbnikiem był Jan Malinowski. Oddział liczył 26 
członków. 
Oddział żeński w Sielcu liczył 17 członkiń. Swą siedzibę miał w bu- 
dynku gminy. 
Oddział ZS w Skopaniu liczył 15 osób. 
Komendantem l8-osobowego oddziału w Sobowie był robotnik 
kolejowy Józef Motyka. 
Liczny był oddział w Sokolnikach, 54 członków dwa razy w tygo- 
dniu mogło brać udział w ćwiczeniach z karabinami. Organizowano 
również zabawy i przedstawienia. 
ZS w Stalach istniał na pewno już w 1928 r., zachował się bowiem 
list z tego roku wysłany przez miejscowy oddział przez komendanta ob- 
wodu ZS Tarnobrzeg do Komitetu WPiPW w Tarnobrzegu. Otóż odział 
ZS w Stalach otrzymał od gminy "boisko" sportowe, które okazało się 
piaszczystą wydmą zalewaną w dodatku przez wodę i niezdatną do 
jakichkolwiek zajęć. Nadawca listu prosi o wydanie zwierzchności gmin- 
nej polecenia wyznaczenia nowego placu do ćwiczeń. 
W Suchorzowie "Strzelec" liczył 13 członków. Swą siedzibę stowa- 
rzyszenie miało w miejscowej szkole. 
W Tarnowskiej Woli do "Strzelca" należało 32 członków ćwiczących.
		

/040_0001.djvu

			38 


Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


W Zarządzie oddziału zasiadali: naczelnik gminy Michał Dobrowolski 113 
- prezes, emeryt Jan Bajda - sekretarz, kolejarz Wincenty Wilk - skarbnik. 
O ile dwaj ostatni określeni zostali jako prorządowi o tyle komendant 
Dobrowolski uznany został za "skrajnego opozycjonistę". ZS miał niewielkie 
wpływy wśród mieszkańców Tarnowskiej Woli, nie otrzymywał również 
wsparcia ze strony gminy. Mimo to organizacja starała się uczestniczyć 
w życiu miejscowej społeczności organizując zabawy taneczne ll4 . 
Oddział w Wielowsi liczył 15 członków, siedzibę miał w budynku gminy. 
ZS we Wrzawach założony został prawdopodobnie w 1922 r. przez 
wójta i działacza BBWR Jana Mazura. Pierwszym komendantem Związku 
został Adam Stępień, kolejnym brat miejscowego proboszcza, kompanijny 
Walenty Sierżęga, jego zastępcą i instruktorem został Mieczysław 
Kawęcki. Liczebność oddziału wynosiła w 1930 roku 42 członków czyn- 
nych, w tym 30 ćwiczących. Zajęcia odbywały się dwa razy w tygodniu, 
ćwiczono z użyciem broni, urządzano zabawy i przedstawienia. Miesięczna 
składka członkowska wynosiła 30 gr. Prenumerowano tygodnik "Strze- 
lec". We władzach wrzawskiego "Strzelca" zasiadali m. in.: Jan Mazur- 
prezes, nauczycielka i literatka Józefa Jarząbówna - sekretarz, podoficer 
Policji Państwowej Walenty Tyburski - zastępca sekretarza, Wojciech 
Cieśla - skarbnik, Stanisław Warchoł - członek Zarządu, Jan Oczak 
i Walenty Cetnarski - zastępcy członka Zarządu. Oddział istniał prawdo- 
podobnie aż do września 1939 r llS . 
W Wólce Threbskiej do "Strzelca" należało 30 osób. 
W Zakrzowie Oddział ZS liczył 32 członków, 14 ćwiczących i 18 
wspierających. Prezesem został Józef Banach, sekretarzem Piotr Węgiel, 
skarbnikiem Kazimierz Sitek. Komendantem oddziału był Władysław 
Zych, referentem oświatowym Jan Madej. Wszyscy wyżej wymienieni 
działali w BBWR. Siedziba stowarzyszenia mieściła się w urzędzie 
gminy Zakrzów. 
W Żabnie "Strzelec" liczył 22 członków. 
W Żupawie oddział ZS liczył 22 członków. Swą siedzibę miał w bu- 
dynku gminy. Oddziały ZS w Sielcu, Wielowsi i Żupawie podlegały 
bezpośrednio Zarządowi Głównemu ZS w Warszawie. Pozostałe oddziały 
podporządkowano Zarządowi Powiatowemu ZS i Powiatowemu Komi- 
tetowi WF i PW w Tarnobrzegull6. 
Sumując powyższe dane można stwierdzić, że liczebność członków 
ZS w powiecie tarnobrzeskim w pierwszej połowie lat trzydziestych
		

/041_0001.djvu

			Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


39 


przekraczała 1000 osób. Liczba ta była z pewnością znacznie wyższa, 
gdyż nie dysponujemy danymi dla wszystkich oddziałów ZS w tym 
powiecie. Oddziały liczyły zwykle 20-30 członków, członkowie ich 
zarządów związani byli najczęściej z BBWR. Dla porównania liczba człon- 
ków Okręgu ZS nr X w Przemyślu wynosiła w 1936 r. 18157 osóbll7 . 
Podane wyżej informacje dotyczące lat, w których funkcjonowały 
niektóre oddziały ZS bywają sprzeczne z informacjami podanymi w kwar- 
talnych i półrocznych wykazach stowarzyszeń sporządzanych przez 
Starostwo Tarnobrzeskie dla Wydziału Bezpieczeństwa Urzędu Woje- 
wódzkiego we Lwowie. Znane są wypadki zawyżania liczby oddziałów 
w celu uzyskania większych subwencji na prowadzenie szkolenia w za- 
kresie PW. Trudno stwierdzić, czy proceder ten uprawiano również 
w powiecie tarnobrzeskim. Być może pewne nieścisłości wynikają z nie- 
dopełnienia obowiązku rejestracji oddziałów przez osoby je zakładające. 
W świetle prawa oddziały takie należałoby uznać za działające nielegal- 
nie. Chaos w dokumentacji wprowadzało też zwykłe niedbalstwo osób 
sporządzających wykazy stowarzyszeń funkcjonujących na terenie 
powiatu. Wiadomo, że Urząd Wojewódzki we Lwowie zwracał uwagę 
starostwu tarnobrzeskiemu, by wykazy stowarzyszeń nie zawierały 
żadnych nieścisłości - widocznie takowe się pojawiały. 
Oddziały ZS w powiecie tarnobrzeskim podlegały do 1929 r. Okrę- 
gowi ZS w Przemyślu. Do końca 1926 r. funkcjonował Samodzielny 
Obwód ZS Przemyśl, przekształcony następnie w Okręg ZS Przemyśl. 
Od 1929 r. przemianowano go na Okręg ZS nr X1I8 . Pod koniec lat dwu- 
dziestych sytuacja fmansowa na szczeblu okręgu nie był pomyślna skoro 
prezes Zarządu Okręgu przemyskiego Rudolf Burda wysłał do starosty 
tarnobrzeskiego pismo z prośbą o dofinansowanie działalności Zarządu. 
Komendantem Okręgu przemyskiego był wtedy mjr Ciepielowski 1l9 . 
Według tymczasowej instrukcji Komendy Okręgu ZS Przemyśl i Pod- 
okręgu ZS Kielce z 1929 r. (Komendantem Okręgu ZS Przemyśl został 
wtedy mianowany kpt. Kazimierz Ickowicz) zadaniem komend obwodo- 
wych w powiatach miało być czuwanie nad pracą komend powiatowych. 
W przeciwieństwie do komend okręgowych i podokręgowych prowadzą- 
cych referaty (organizacyjny, wyszkoleniowy, personalny, WF, ewidencyj- 
ny, informacyjny, kwatennistrzowski) komendy obwodowe nie tworzyły 
referatów. Komendy powiatowe miały być zorganizowane na wzór komend 
okręgowych, przy czym tworzyły referaty analogiczne jak komendy
		

/042_0001.djvu

			40 


Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


okręgowe. Jednostki taktyczne istniejące na szczeblu powiatu to: drużyna, 
pluton, kompania, batalion. Strzelców podzielono na trzy kategorie: 


l) nowo wstępujący (czekało ich przeszkolenie I stopnia, egzamin 
i ślubowanie), 
2) przechodzący szkolenie II stopnia, 
3) rezerwiści po odbyciu służby wojskowej. 


i. - 1:'" .. - - . 
. _t-. 


.
' ł'. __ 


l ' 


- .,' 


, .1 



I\. 


.. 


- t\ 


. ...... 
-. 


-, 


..... 
.
- -- 


"\ 


r' 


\ 


Orkiestra w tarnobrzeskim lokalu.. Strzelca .. 


W dalszej kolejności dokument precyzował sposób prowadzenia zajęć ze 
strzelcami. Instrukcja miała obowiązywać do czasu wydania nowej przez 
Komendę Główną ZS120. 
Na mocy okólnika nr 5/29 ZG ZS w Warszawie z dnia l VIII 1929 r. 
Zarząd Okręgu Przemyśl nakazał zniesienie zarządów obwodowych usta- 
nawiając w ich miejsce zarządy powiatowe z uprawnieniami statutowymi 
likwidowanych zarządów obwodów. Ustalono, że zarządy powiatowe 
w siedzibach komend obwodów posiadać mają dotychczasowe upraw- 
nienia zarządów obwodów na terenie obecnych komend obwodowych. 
Zarządy powiatowe podlegały bezpośrednio Zarządowi Okręgu 
w Przemyślu. Komendant obwodu podporządkowany był komendantowi
		

/043_0001.djvu

			Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


41 


okręgu, podlegał mu natomiast komendant powiatu. Do kompetencji 
komendanta powiatu tarnobrzeskiego należało: 


- przeprowadzenie podziału organizacyjnego na jednostki taktyczne ZS, 
- prowadzenie prac z zakresu PW i WF, 
- zajmowanie się sprawami organizacyjno-personalnymi członków ZS 
na terenie powiatu, 
- prowadzenia ewidencji członków ćwiczących, 
- prowadzenie referatu intendencji. 


Komendant powiatu wchodził ponadto w skład zarządu powiatu, brał 
udział w jego posiedzeniach z głosem decydującym w sprawach wychowa- 
nia wojskowego. W omawianej instrukcji omówiono poza tym szereg spraw 
organizacyjnych dotyczących funkcjonowania ZS na szczeblu okręgu. 
Prezesem Zarządu Okręgu przemyskiego był ówcześnie Rudolf Burda, 
wiceprezesem dr Jan Prochaska 121 , 
Powyższy okólnik sankcjonował reorganizację terenową i zmiany 
personalne w X Okręgu ZS. Jeśli chodzi o oddziały "Strzelca" w powiecie 
tarnobrzeskim to weszły one w skład Obwodu Sandomierz, ten ostatni zaś 
podlegał Podokręgowi Kielce, którego komendantem został mianowany 
rozkazem KG nr 27/29 z dnia l X 1929 r. por. rez. Władysław Kosterski. 
Komendantem Obwodu i jednocześnie Powiatu ZS Sandomierz miano- 
wany został Stanisław Grzędzielewski. Podokręgowi kieleckiemu pod- 
porządkowane były obwody: 
l) Sandomierz z powiatami: Sandomierz, Tarnobrzeg, Nisko; 
2) Kielce z powiatami: Kielce, Opatów, Iłża; 
3) Pińczów z powiatami: Pińczów, Stopnica, Jędrzejów. 


W związku z likwidacją zarządów obwodów przemianowano niektóre 
z nich na zarządy powiatowe np. Zarząd Obwodu Sandomierz. Odpo- 
wiednie pismo informujące o powyższych zmianach otrzymał od Komen- 
danta Podokręgu Kielce starosta tarnobrzeski 122 . 
Wpajane młodym strzelcom wartości patriotyczne i nauka wojennego 
rzemiosła owocowały w przyszłości bohaterską postawą w obliczu 
zagrożenia bytu Ojczyzny 
Wojna zakończyła kolejny etap w dziejach ZS. Na reaktywację 
"Strzelca" w Tarnobrzegu przyszło czekać ponad 50 lat.
		

/044_0001.djvu

			42 


Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


Wykaz oddziałów ZS w powl
cie tarnoblZ
skun w latach 1930 - 1933 


Dala 
Lp. Miejscowość 30 IX 31 XII 30 VI 31 Xli 30 VI 31 XII 30 VI 
1930 1930 1931 1931 1932 1932 1933 
l. Barllllów l l I l l l l 
2, Chmielów l l l I I l l 
3. D"ba . . . . . . l 
4, Domacyny 2 2 2 2 2 2 2 
S. Gorzyce . . . . . . l 
6, Gn,bów l I l I l l I 
7. Jadachy I l l 1 I l l 
8. Jamnica l l l l l l l 
9. Jaslkowice l I l I l l I 
10. KOlOWa Wola l l l l l l l 
II. MacM w l l l l l l l 
12_ Majd-ł I l l l l l l 
Zbydnowski 
13. Mokrzyszów l l l l l l l 
14, Nadbrzezie I l I I l I l 
15, Nagnajów l l l l l l l 
16. Radomyśl . . . . . . l 
17, Rozwadów l l l l l l I 
18. Rzecz)Ca Długa l l I l I l l 
19, Siedl eszczany l I l I l l I 
20. Sobów l I I l I I l 
21. Slale l 1 l l l l l 
22. Tamobr7eg I l l l 2 2 2 
23. Tarnowska . . . . l l l 
Wola 
24. TlJ'bia l l l l l l l 
25. Wielowieś l 1 l l l l l 
26. Wr7Awy ] I l I I I I
		

/045_0001.djvu

			Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


43 


Struktura jednostek organizacyjnych i taktyunych ZS w latach 1920-1939* 


Batelion ZS 


Jednostki istniej\ce w latach: 


19)0.1939 


19)0. 19
 


19)6. 19
 


19;16.1939 


19
.19)9 


193
m.1939 


I Zob. Dobiesław Dudek: Podstawy prawne organizacji przysposobienia wojskowego 
działających do / wojny światowej na terenie Galicji. "Studia Historyczne" R. 34: 1991 
z. I s. 71-77; Mieczysław Wrzosek: Kilka uwag o podstawach prawnych Strzelców 1yrol- 
skich i organizacji przysposobienia wojskowego w Galicji przed pierwszą wojną świa- 
tową. "Studia Historyczne" R. 35: 1992 z. 3 s. 415-419. 
2 D. Dudek: Dz. cyt. s. 74. 
] Wacław Lipiński: Walka zbrojna o niepodległość Polski w latach /905-1918. Warszawa 
1990 s. 33. 
· Tadeusz Bogalecki: Polskie związki strzeleckie w latach 1910-1914. "Wojskowy Przegląd 
Historyczny' R. 41: 1996 m 2 s. 35-37.
		

/046_0001.djvu

			44 


Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


5 Tamże s. 36. 
6 Wacław Lipiński: Walka zbrojna o niepodległość Polski w latach 1905-1918. Warszawa 
1990 s. 34. 
7 Alojzy Zielecki: Zarys dziejów wiejskiego rochu paramilitarnego w Galicji w latach 
1908-1918. W: Działalność polityczna rochu ludowego. (Chłopi, naród, kultura. T. 2) 
Rzeszów 1996 s. 172. 
8 W. Lipiński: Dz. cyt. s. 35. 
9 T. Bogalecki: Dz. cyt. s. 38. 
10 Zob. Aneks X. 
II W. Lipiński: Dz. cyt. s. 38. 
12 Z. Żygulski., H. Wielecki: Polski mundur wojskowy. Kraków 1988 s. 100. 
13 Eligiusz Kozłowski, Mieczysław Wrzosek: Dzieje oręża polskiego. T. 2 1794-1938. 
Warszawa 1973 s. 335-336. 
14 Memoriał gropy Piłsudskiego dla sztabu austriackiego z 1913 r. Oprac. Andrzej 
Garlicki. "Przegląd Historyczny" T. 53: 1962 z. 1 s. 163. 
15 A. Zielecki: Dz. cyt. s. 171. 
16 T. Bogalecki: Dz. cyt. s. 40-41. 
17 Michał Klimecki: Organizacja i działania oddziałów strzeleckich lipiec-sierpień 1914. 
"Studia i Materiały do Historii Wojskowości" T. 30: 1988 s. 248; T. Bogalecki: Dz. cyt. s. 42. 
18 Janusz Wojtasik, Mieczysław Wrzosek: Ze źródeł do dziejów polskich organizacji woj- 
skowych (1908-1914). "Studia i Materiały do Historii Wojskowości" T. 22: 1979 s. 284; 
Zob. też Andrzej Garlicki: Geneza legionów. Zarys dziejów Komisji Tymczasowej Skon- 
federowanych Stronnictw Niepodległościowych. Warszawa 1964. 
19 Cyt. za: Jan Snopko: Polskie Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół" w Galicji 
1867 -1914. Białystok 1997 s. 226. 
20 Waldemar Potkański: Ruch narodowo- niepodległościowy w Galicji przed 1914 
rokiem. Warszawa: 2002 s. 212. 
21 M. Klimecki: Dz. cyt. s. 248-263. 
22 Rozkaz komendanta głównego oddziałów strzeleckich z 22 sierpnia 1914 r. skierowany 
w związku zformowaniem Legionów Polskich. W: Rok 1914 w dokumentach i relacjach. 
Oprac. Janusz Cisek. Kraków 2005 s. 42-43. 
23 Jan Mleczak: Akcja werbunkowa Naczelnego Komitetu Narodowego w Galicji i Króle- 
stwie Polskim w latach 1914- 1916. Przemyśl 1988 s. l\3-l\6. 
24 Legiony i początki wojska 11 Rzeczypospolitej w obrazie i pieśni. [CD - ROM] Dom 
Wydawniczy BelIona. 
25 Raport Komendy Policji Państwowej okręgu krakowskiego o działalności Związku 
Strzeleckiego w województwie krakowskim w pierwszej połowie lat dwudziestych. Oprac. 
i wyd. Czesław Brzoza. W: "Studia Historyczne" R. 42: 1999 z. 1 s. 114. 
26 T. Zych, Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół" w Tarnobrzegu, w: "TZH" nr 21, 2000r, s.15. 
27 A. Zielecki: W dobie autonomii... s. 281-282. 
28 Tamże s. 303. 
29 Tamże s. 301; Tenże: Zarys dziejów wiejskiego rochu paramilitarnego w Galicji... s. 170. 
30 Stanisław Myszka: Radomyśl nad Sanem. Dzieje miasta i parafii. Stalowa Wola 2003 
s. 173-174; 
Zob. Aneks II
		

/047_0001.djvu

			Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


45 


31 Tomas2 Dąbal (1890-1938) - radykalny działacz polityczny w Polsce i ZSRR, komunista. 
W latach 1909-1914 studiował prawo w Wiedniu i medycynę w Krakowie, w czasie studiów 
wstąpił do PSL (1911). Od 1917 służył w Legionach Polskich. 6 listopada 1918 na wiecu 
chłopskim w Tarnobrzegu wraz z ks. Wincentym Okoniem proklamował powstanie Repu- 
bliki Tarnobrzeskiej. Razem z nim zorganizował w 1919 Chłopskie Stronnictwo Radykalne, 
działające na terenach objętych wpływami Republiki. W latach 1919-1921 był posłem na 
sejm, początkowo wraz z ks. Okoniem tworzył dwuosobowy klub Stronnictwa Chłopsko- 
Radykalnego. Stopniowo przyjął poglądy komunistyczne, nawiązał kontakty z nielegalną 
wówczas KPP, do której wstąpił we wrześniu 1920. W listopadzie 1921 pozbawiony immu- 
nitetu poselskiego, postawiony przed sądem pod zarzutem usiłowań obalenia ustroju pań- 
stwa i skazany na ciężkie więzienie. W 1923 w ramach wymiany więźniów politycznych 
wyjechał do ZSRR, gdzie działał w KC KP(b) Białorusi. W 1937 aresztowany podczas 
stalinowskich czystek, skazany i rozstrzelany. W 1956 roku dokonano jego uroczystej reha- 
bilitacji. W Tarnobrzegu jego imieniem nazwano jedną z ulic (obecnie ulica Sikorskiego). 
32 Por. Edward Antończyk: Tarnobrzeg 1593-1993. Tarnobrzeg 1993. Sugerowana tam 
data powstania organizacji "Strzelec" w Tarnobrzegu w 1911 roku wydaje się błędna. 
33 T. Bogalecki: Dz. cyt. s. 42. 
34 A. Zielecki: W dobie autonomii ... s. 303. 
3S Jerzy Majka: Strzelcy. Z dziejów Związku Strzeleckiego w Rzeszowie. Rzeszów 2006 s. 9. 
36 Tamże s. 23. 
37 Jerzy Majka: Dz. cyt. s. 22. 
38 Zob. Tadeusz Zych: Karakiewicz Tadeusz W: Tarnobrzeski Słownik Biograficzny T. 2. 
Tarnobrzeg 2001. s. 39. 
39 Mieczysław Wrzosek: Polski czyn zbrojny podczas pierwszej wojny światowej 1914- 
1918. Warszawa 1990 s. 103; A. Krasicki: Dziennik z kampanii rosyjskiej 1914-1916. 
Warszawa 1988 s. 51-52. 
40 A. Zielecki: W dobie autonomii ...s. 322-323. 
4\ Tamże s. 326. 
42 Zob. Aneks. 
03 Zob. Janusz Tadeusz Nowak: Tarcze Legionowe 1915-1917 r. w zbiorach Muzeum 
Historycznego M Krakowa. "Krzysztofory: Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego 
Miasta Krakowa" Nr 10 1983. 
... Stanisław Myszka: Radomyśl nad Sanem. Dzieje miasta i parafii. Stalowa Wola 2003 
s. 174 - 175. 
's Por.: Z dziejów Tarnobrzega. Dzikowa. Miechocina. Wielowsi i Mokrzyszowa: prze- 
gląd wydarzeń. Oprac. A. Janas i A. Wójcik. Tarnobrzeg 1998. 
-ł6 Por. Jan Mleczak: Efekty akcji werbunkowej do Legionów Polskich w Galicji w roku 
1914. "Studia Historyczne" R. 31: 1988 z. I s. 63. Autor podaje liczbę 29 wcielonych do 
Legionów z powiatu tarnobrzeskiego w 1914 roku. 
47 A. Zielecki: W dobie autonomii ... s. 331-332,338. 
'8 Tamże s. 349-350. Zob. Aneks I. 
.9 Janusz Cisek, Kamil Stepan: Lista strat Legionów Polskich 1914- 1918. Kraków 2006. 
so Zob. Aneks III. 
SI Obrona narodowa w tworzeniu bezpieczeństwa Hl RP: podręcznik dla studentek i stu- 
dentów. Pod red. nauk. R. Jakubczaka. Warszawa 2004 s. 20.
		

/048_0001.djvu

			46 


Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


52 Organizacje paramilitarne powstawały także w innych krajach europejskich. Nacisk na 
przysposobienie wojskowe kładziono zwłaszcza w Niemczech, gdzie po dojściu Adolfa 
Hitlera do władzy utworzono Hitlerjugend. W Czechosłowacji istniały m. in. Straz Na- 
rodnich Gard i Narmlni Straz Strzelecka, w Finlandii Suojeluskunnat. 
53 Kazimierz Pluta-Czachowski: Organizacja Orła Białego. Zarys genezy. organizacji 
i działalności. Warszawa 1987 s. 13; Jerzy Gaj, Kajetan Hądzelek: Dzieje kultury fizycz- 
nej w Polsce w XIX i XX wieku: koncepcje. uwarunkowania i efekty instytucjonalnej dzia- 
łalności. Poznań 1991 s. 161. 
5< Tadeusz Bogalecki: ZS ..Strzelec" w Polsce w latach 1919-1939 (praca doktorska) 
Toruń 1987 s. 77. 
55 Piotr Rozwadowski: Państwowy Urząd JJychowania Fizycznego i Przysposobienia 
Wojskowego 1927-1939. Warszawa 2000 s. 15-16. 
56 Dariusz Palacz: Zarys dziejów Związku Strzeleckiego w powiecie kieleckim w latach 
1920-1939. "Studia Kieleckie" Nr 4 2004 s. 72. 
57 P. Rozwadowski: Dz. cyt. s. 135-136. 
58 T. Bogalecki: Związek Strzelecki wobec słowiańskich mniejszości narodowych w II 
Rzeczypospolitej. ,,Przegląd Historyczny" T. 86: z. 4 s. 356-357. 
59 K. Pluta - Czachowski: Dz. cyt. s. 30-3 I. 
60 D. Palacz: Dz. cyt. s. 74. 
61 T. Bogalecki: Związek Strzelecki w województwie pomorskim w latach 1926-1939. 
,,zapiski Historyczne" T. 47: 1982 z. 2 s. 220. 
62 Tamże; Tenże: ZS ..Strzelec" w Polsce w latach 1919-1939 (praca doktorska). Toruń 
1987 s. 85. 
63 T. Bogalecki: ZS "Strzelec" w Polsce w latach 1919-1939... s. 97-100. 
601 Zob. Aneks IX. 
65 T. Bogalecki: ZS "Strzelec" w Polsce w latach 1919-1939... s. I I l. 
66 W 1938 roku Komenda Główna ZS utworzyła Okręg ZS nr XI przy KOP. Zob. 
T. Bogalecki: Związek Strzelecki wobec słowiańskich ... s. 352; P. Stawecki: Następcy 
Komendanta. Wojsko a polityka wewnętrzna Drugiej Rzeczypospolitej w latach 
1935-1939. Warszawa 1969 s. 224. 
61 Zob. Zbigniew Szatkowski: Działalność polskiego Związku Strzeleckiego we Francji 
i Belgii w latach 1913-1940. W: Prace Naukowe. Akademia JJychowania Fizycznego we 
Wrocławiu. Wrocław 1997 s. 52; Aldona Zakrzewska: JJychowanie obywatelskie w XlI 
Okręgu Związku Strzeleckiego w Belgii i Francji (/927-1940). "Kwartalnik Pedago- 
giczny" R. 49: 2004 nr 4 s. 178. 
68 T. Bogalecki: Tajny Okręg Związku Strzeleckiego w Wolnym Mieście Gdańsku 1931- 
1938. "Wojskowy Przegląd Historyczny" R. 40: 1995 nr 1-2 s. 127. Zob. Aneks VIII. 
69 T. Bogalecki: Związek Strzelecki w województwie pomorskim w latach 1926-1939. 
,,zapiski Historyczne" T. 47: 1982 z. 2 s. 219. Zob. Aneks IV. 
10 Zob. Aneks V. 
1. T. Bogalecki: ZS "Strzelec" w Polsce w lalach 1919-1939... s. 92-93. 
12 Tamże s. 106-111. 
13 Tamże s. 85-87. Zob Aneks VI. 
1. Tamże s. 88. 
15 Obrona narodowa w tworzeniu bezpieczeństwa... s. 20-21.
		

/049_0001.djvu

			Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


47 


76 T. Bogalecki: Społeczne organizacje przysposobienia wojskowego w Toruniu w latach 
1920-1939. "Rocznik Toruński" T. 12: 1977 s. 103. 
77 Obrona narodowa w tworzeniu bezpieczeństwa... s. 21-24. 
78 P. Rozwadowski: Dz. cyt. s. 97. 
79 Tamże s. 84. 
80 Tamże s. 105-107. 
81 P. Stawecki: Dz. cyt. s. 225. 
82 T. Bogalecki: Tajny Okręg Związku Strzeleckiego... s. 128. 
83 K. Pluta - Czachowski: Dz. cyt. s. 12. 
80 P. Rozwadowski: Dz. cyt. s. 74-75. 
85 Jerzy Majka: Strzelcy. Z dziejów Związku Strzeleckiego w Rzeszowie. Rzeszów 2006 s. 49. 
86 Istniały trzy klasy tej odznaki a każda z nich posiadała cztery stopnie. Zob. J. Majka: 
Dz. cyt. s. 48. 
87 J. Gaj, K. Hądzelek: Dz. cyt. s. 163. 
88 D. Palacz: Dz. cyt s. 85. 
89 T. Bogalecki: Tajny Okręg Związku Strzeleckiego... s. 129. 
90 Mieczysław Korzeniewski: Związek Strzelecki w Brańs/aL ,,Białostocczyzna"Nr4 1994 s. 78. 
91 J. Gaj, K. Hądzelek: Dz. cyt. s. 162. 
92 R. Toruńczyk: Z dziejów rewolucyjnej walki młodzieży w latach 1929-1933. War- 
szawa 1961 s. 59. 
93 P. Rozwadowski: Dz. cyt. s. 16. 
94 T. Bogalecki: Związek Strzelecki w Polsce w latach 1919-1939 u' s.425. 
95 Zebranie założycielskie tego stowarzyszenia odbyło się 18 XI 1936 r. w tarnobrzeskim 
budynku "Sokoła". Prezesem Zarządu Związku Rezerwistów Okręgu X Przemyskiego 
był wtedy R. Burda. Źródło: AP Przemyśl. Zesp. Starostwo Powiatowe w Tarnobrzegu 
sygn. 159. Stowarzyszenia i związki. 
96 Związek Oficerów Rezerwy miał swą siedzibę w Kasynie Urzędniczym, w 1936 roku 
liczył 22 członków. Źródło: AP Przemyśl. Zesp. Starostwo Powiatowe w Tarnobrzegu 
sygn. 159. Stowarzyszenia i związki. 
97 Gimnazjum Państwowe powstało w Tarnobrzegu w 1921 r. na bazie istniejącej w ów- 
czesnej Galicji od 1909 r. Szkoły Realnej. 
98Witold Majka: fJYchowaniefizyczne i sport w tarnobrzeskim gimnazjum. "Tarnobrze- 
skie Zeszyty Historyczne" Nr 21 2000 s. 53. 
99 JózefWojnas (1883-1974), Od 1912 r. członek TG "Sokół" w Tarnobrzegu, plutono- 
wy Stałej Drużyny Sokolej, związany z harcerstwem opiekun I Drużyny Skautów im. 
T. Kościuszki w Tarnobrzegu. Nauczyciel WF i PW w Państwowej Szkole Realnej , 
później Państwowym Gimnazjum w Tarnobrzegu. W latach 1922-1930 opiekun szkol- 
nej I Drużyny Harcerskiej im. Generała Henryka Dąbrowskiego. Od 1924 r. Przewodni- 
czący Powiatowego Komitetu WF, później WF i pw. Przeniesiony w stan spoczynku 
I VII 1936 r. Zob. Tadeusz Zych: Ludzie tarnobrzeskiego sportu. "Tarnobrzeskie Ze- 
szyty Historyczne" Nr 21 2000 s. 31-32. 
100 Sławomir Stępak: Boisko sportowe Zdzisława hr. Tarnowskiego w Tarnobrzegu. 
"Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne" Nr 21 2000 s. 68. 
101 Sprawozdania Dyrekcji C. K. Szkoły Realnej, Państwowej Szkoły Realnej i Państwo- 
wego Gimnazjum im. Hetmana Jana Tarnowskiego w Tarnobrzegu za lata 1909-1938.
		

/050_0001.djvu

			48 


Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


Tarnobrzeg 2004. Nie zachowały się sprawozdania Dyrekcji Państwowego Gimnazjum 
im. Hetmana Jana Tarnowskiego w Tarnobrzegu za lata 1929/1930 - 1936/1937. 
102 Stanisław Szymański: Dz. cyt. s. 9. 
103 AP Przemyśl. Zesp. 789 Starostwo Powiatowe w Tarnobrzegu sygn. 44. Ewidencja 
stowarzyszeń w powiecie tarnobrzeskim. 
104 AP Przemyśl. Zesp. 789 Starostwo Powiatowe w Tarnobrzegu sygn. 61. ")1kaz kwar- 
talny ruchu stowarzyszeń w powiecie tarnobrzeskim wg. stanu z dnia 30 IX 1930 r. . 31 
XII 1930 r.; ")1kaz półroczny ruchu stowarzyszeń w powiecie tarnobrzeskim wg. stanu z 
dnia 30 VI 1931,31 XII 1931 r.. 30 VI 1932 r.; Tamże. Zesp. 789 Starostwo Powiatowe w 
Tarnobrzegu sygn. 84. ")1kaz półroczny ruchu stowarzyszeń w powiecie tarnobrzeskim 
wg. stanu z dnia 31 XII 1932 r. , 30 VI 1933 r. 
lOS Józef Hampel: Stosunki społeczne i polityczne w okresie II Rzeczypospolitej. W: Tar- 
nobrzeg. Dzieje miasta 1593-1939. Pod red. F. Kiryka s. 403. 
106 Leon Babula, ur. 1898 r. Przed pierwszą wojną światową mieszkał w Dzikowie wyko- 
nując zawód stelmacha, członek Towarzystwa "Strzelec" w Tarnobrzegu. W 1914 r. za- 
ciągnął się do Legionów Polskich. Po wojnie został kupcem, działał w BBWR. Zob. 
Alojzy Zielecki: W dobie autonomii (1867-1918). W: Tarnobrzeg. Dzieje miasta 1593- 
1939. Pod-red. Feliksa Kiryka. Tarnobrzeg 2005 s. 337, 349. 
107 J. Hampel: Dz. cyt. s. 403. 
108 ,,Radość i satysfakcja" - z Adamem Wiatraczem o sporcie w przedwojennym Tarno- 
brzegu rozmawia Tadeusz Zych. "Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne" Nr 21 2000 s. 61. 
109 AP Przemyśl. Zesp. 789 Starostwo Powiatowe w Tarnobrzegu sygn. 44. 
110 Wspomnienia Weroniki Jachyry z lat szkolnych. W: Szkolnictwo i oświata na terenie 
miasta i gminy Nowa Dęba. Nowa Dęba 1997 s. 107; Elżbieta Wiącek: Nowa Dęba - 
zarys dziejów (praca dyplomowa napisana na Wyższej Szkole Humanistyczno - Przyrod- 
niczej w Sandomierzu). Sandomierz 2006. 
III Stanisław Myszka: Radomyśl nad Sanem. Dzieje miasta i parafii. Stalowa Wola 2003 s. 199. 
112 J. Hampel: Dz. cyt. s. 417, 423. 
113 Michał Dobrowolski, ur. w 1897 r. W 1914 r. zaciągnął się do Legionów. Zajmował się 
pisarstwem. Zob. A. Zielecki: Dz. cyt. s. 337. 
114 AP Przemyśl. Zesp. 789 Starostwo Powiatowe w Tarnobrzegu sygn. 84. 
115 Waldemar Prarat: Kłęski ełementarne w widłach Wisły i Sanu od XVII do 1 poło XX w. 
Wrzawy 2006 s. 148; AP Przemyśl. Zesp. 789 Starostwo Powiatowe w Tarnobrzegu sygn. 
43 Ewidencja stowarzyszeń w powiecie tarnobrzeskim. 
116 Dane dotyczące powyższych oddziałów ZS dotyczą pierwszej połowy lat trzydzie- 
stych i pochodzą z zasobów Archiwum Państwowego w Przemyślu. Zesp. 789 Starostwo 
Powiatowe w Tarnobrzegu sygn. 43, 84. 
117 T. Bogalecki: Związek Strzelecki wobec słowiańskich .... s. 352. 
118 T. Bogalecki: Związek Strzelecki wobec słowiańskich... s. 352. 
119 AP Przemyśl. Zesp. 789 Starostwo Powiatowe w Tarnobrzegu sygn. 43. Stowarzy- 
szenia i związki. 
120 Tamże. 
121 Tamże. 
122 Tamże.
		

/051_0001.djvu

			Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


49 


Tadeusz Zych 


DZIAŁACZE TARNOBRZESKIEGO 
"STRZELCA" 


Wśród dziesiątek postaci, jakie przewinęły się przez przedwojen- 
ne szeregi "Strzelca" w Tarnobrzegu i w powiecie tarnobrzeskim, były 
również te, które wzięły na siebie ciężar organizowania i kierowania 
pracą tej organizacji. Przypominamy biogramy niektórych z nich. 


BABULA LEON (1895-1961) 
Legionista, kupiec 


-ł-- 


_L 


Urodzony 1895 roku w Dzikowie, syn Pio- 
tra i Marii zd. Woliń. 
Po ukończeniu szkoły powszechnej, uczył 
się w zawodzie stelmacha. W 1914 roku jako 
ochotnik zgłosił się do Legionów Polskich. Po 
kryzysie przysięgowym powrócił do Tarnobrze- l ' ' . 
ga i rozpoczął działalność w Związku Strze- 
leckim. Uczestnik wojny polsko-bolszewickiej. 
W II Rzeczpospolitej, prowadził w Tarnobrze- 
gu sklep - trafikę, otrzymując jako były legio- 
nista prawo sprzedaży wyrobów tytoniowych. Aktywnie działał w Związku 
Strzeleckim będąc w mieście jego Komendantem. W czasie okupacji 
zaangażował się w działalność niepodległościową. W maju 1943 roku 
został wraz z synem Zbigniewem aresztowany przez gestapo i wywiezio- 
ny do wiezienia w Tarnowie, skąd transportem przewieziono ich do KL 
Auschwitz. Leon jako więzień polityczny otrzymał numer 122608. 
24 czerwca 1944 roku, podczas ewakuacji do obozu w Buchenwaldzie, 
uciekł z transportu i powrócił do Tarnobrzega w sierpniu 1944 roku. 
Zmarł II czerwca 1961 roku w Tarnobrzegu i został pochowany na 
tamtejszym cmentarzu parafialnym. 
Żonaty z Joanną zd. Tęcza, mieli l syna. 
Biblio
afia: 
1) USC w Tarnobrzegu
		

/052_0001.djvu

			50 


Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


GILAREK KAZIMIERZ (1885-1961) 
Legionista, działacz społeczny, rzemieślnik 


Urodzony l marca 1885 roku w Bystrzycy, syn Wawrzyńca i Marii. 
Ukończył Szkołę Powszechną w Tarnobrzegu, a następnie pobierał 
naukę w szkołach zawodowych, pracując m.in. w fabryce samolotów w Wied- 
niu. Tuż przed wybuchem I wojny światowej otworzył zakład tapicerski. 
W 1914 roku jako ochotnik wstępuje do Legionów Polskich, przechodząc 
jako żołnierz (kapral) 7 Kompanii 5 Pułku Piechoty I Brygady cały jej 
szlak bojowy. Walczył m.in. w bitwach pod Krzywopłotami (1914), 
Łowczówkiem (1914), nad Nidą (1915), Konarami (1915), Jastkowem 
(1915), Kostiuchnówką (1916), Stochodem (1916). Po tzw. "kryzysie 
przysięgowym" wcielony do armii austriackiej, walczył 5 miesięcy na 
froncie włoskim. 
Od 1918 roku w WP, uczestnik wojny polsko-bolszewickiej. W 1924 r. 
powraca do Tarnobrzega, otwierając tu zakład rymarsko-tapicerski świad- 
czący usługi głównie na potrzeby Tarnowskich z Dzikowa. 
Działa społecznie pełniąc funkcję m.in. prezesa Związku Legionistów 
Polskich w Tarnobrzegu, przewodniczącego Związku Cechów, członek 
Zarządu i wiceprezes organizacji "Strzelec". W 1936 roku był jednym 
z założycieli Związku Rzemieślników Powiatu Tarnobrzeskiego. 
W 1939 roku znalazł się na liście zakładników sporządzonej przez 
niemieckie władze okupacyjne. Przez okres wojny i w pierwszych latach 
powojennych pracował w swoim warsztacie. 
Zmarł w 1961 roku w Tarnobrzegu, pochowany na tamtejszym 
cmentarzu parafialnym. 
Żonaty ze Stefanią z domu Grzebyk, miał 3 dzieci. 
Odznaczony: Krzyżem Niepodległości, Odznaką Legionową, Odznaką 
l Brygady. 


Biblioil1łfia: 
l) Relacja syna, rps w posiadaniu autora. 
2) Dokumenty rodzinne, MHMT.
		

/053_0001.djvu

			Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


51 


JANICKI ROMAN MIECZYSŁAW (1891-1973) 
Nauczyciel, działacz społeczny i polityczny 


Urodzony 22 lutego 1891 roku w Nowym Sączu, syn Kazimierza, 
urzędnika państwowego i Józefy z domu Smolarska. 
Po ukończeniu Szkoły Powszechnej w Nowym Sączu, uczęszczał do 
Gimnazjum Klasycznego w Stanisławowie, gdzie uzyskał świadectwo 
dojrzałości. W 1911 roku rozpoczął studia biologiczne na Wydziale Filo- 
zoficznym Uniwersytetu Lwowskiego. Naukę kontynuował w Wiedniu 
i Krakowie, gdzie w 1916 roku uzyskał dyplom. 
W 1918 roku rozpoczął pracę nauczyciela w gimnazjum w Kolbu- 
szowej. Rok później został przeniesiony do Niska, gdzie uczył w gimna- 
zjum, równocześnie działając społecznie m.in. w harcerstwie i PW. 
W 1931 roku objął stanowisko dyrektora Państwowego Gimnazjum 
im. Hetmana Jana Tarnowskiego w Tarnobrzegu. Sprawny organizator 
i zarządca, potrafił utrzymać bardzo wysoki poziom tej oświatowej pla- 
cówki. Otacza opieką szkolne harcerstwo, Sodalicję Mariańską, PW, Ligę 
Morską i Kolonialną. Pełnił także funkcję prezesa Zarządu Związku Strze- 
leckiego w powiecie tarnobrzeskim Działał również politycznie w orga- 
nizacjach rządzącego obozu sanacji (BBWR, OZN). 
We wrześniu 1939 roku ewakuuje się z rodziną na Wschód, zabiera- 
jąc archiwum szkolne, celem przewiezienia go do Lwowa, Po zajęciu 
Lwowa przez wojska sowieckie, decyduje się na powrót do Tarnobrzega. 
W 1940 roku zostaje aresztowany przez Niemców i przez kilka miesięcy 
przetrzymywany w więzieniu. Aktywnie włącza się w tajne nauczanie, 
pełniąc m.in. funkcję przewodniczącego tajnych egzaminów maturalnych. 
W listopadzie 1944 roku zostaje, po profesorze Walczynie, ponownie 
dyrektorem tarnobrzeskiego gimnazjum. Organizuje również działalność 
Liceum Rolniczego w Dzikowie. Udziela pomocy ukrywającym się żoł- 
nierzom AK, byłym uczniom szkoły. W listopadzie 1949 roku, pod naci- 
skiem politycznym, zwolniony w trybie natychmiastowym z pracy 
w tarnobrzeskim gimnazjum, przenosi się do Krakowa, gdzie podejmu- 
je pracę w Studium Przygotowawczym na wyższe uczelnie przy Uni- 
wersytecie Jagiellońskim. W 1954 roku przechodzi do pracy 
dydaktycznej w Liceum im. Wandy, wykładając równocześnie na Kur- 
sach Podyplomowych dla Farmaceutów. Po przejściu na emeryturę uczy 
jeszcze w Państwowym Liceum Muzycznym w Krakowie.
		

/054_0001.djvu

			52 


Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


Zmarł 12 marca 1973 roku w Krakowie, pochowany na tamtejszym 
cmentarzu Rakowickim. 
Żonaty ze Stefanią z domu Wicińska. Mieli 2 córki. 
Odznaczony m.in.: Orderem Odrodzenia Polski, Polonia Restituta. 


Biblio
afia: 
I) K. Reczek, Tarnobrzeskie Gimnazjum w mojej pamięci, w; TZH nr 7,1993. 
2) Szkoła w rysie historycznym i wspomnieniach, Tarnobrzeg 1987. 
3) Z. Ornatkiewicz, Wspomnienie córki o Ojcu, w; Księga jubileuszowa z okazji 100lecia 
Szkoły Realnej, Gimnazjum i Liceum w Tarnobrzegu 1909-2009, po red T. Zycha, Tarno- 
brzeg 2009. 
4) T. Zych, Roman Janicki, w; TZH nr 20, 1999. 


JARZĄB MICHAŁ (1908-1991) 


Urodzony 29 września 1908 roku w Sielcu k. Tarnobrzega, syn 
Błażeja, rolnika i Zofii zd. Wilk. 
Po ukończeniu Szkoły Powszechnej uczył się w Gimnazjum Księży 
Pallotynów w Wadowicach, gdzie zdał maturę. Pomimo iż powszechnie 
uważano, że szkoła ta jest pierwszych etapem jego drogi do kapłaństwa, 
to jednak miast sutanny wybrał mundur woj skowy. Po ukończeniu szkoły 
oficerskiej rozpoczął służbę w Straży Granicznej na Śląsku. Na początku 
lat 30-tych zdecydował się wystąpić z wojska i powrócić do rodzinnego 
domu. Podjął pracę w Ubezpieczalnie Społecznej w Tarnobrzegu, anga- 
żując się równocześnie w działalność miejscowego ,.Strzelca", zostając 
nawet jego komendantem powiatowym. Po odbyciu w 1936 roku ćwi- 
czeń dla oficerów rezerwy przeniósł się do pracy w Urzędzie Celnym 
w Gdyni. Zmobilizowany w sierpniu 1939 roku otrzymał przydział do II 
Baonu Morskiego. z którym bronił we wrześniu tegoż roku Kępy Oksyw- 
skiej. Jego bezpośrednim dowódcą był krajan, pochodzący z Niska płk 
Dąbek. Po zakończeniu walk Jarząb dostał się do niewoli niemieckiej 
przebywając kolejno w oflagach w Preuzlau, Gross Born i Neubranden- 
burhg. Po wyzwoleniu tego ostatniego w 1945 roku powrócił do Sielca, 
skąd udał do Gdyni, gdzie znalazł zatrudnienie w finnie "Hardtwig". 
Zmarł w 1991 roku w Gdańsku, zaś jego ciało spoczęło zgodnie 
z jego wolą na parafialnym cmentarzu w Wielowsi. 
Żonaty z Heleną zd. Czech, mieli l córkę.
		

/055_0001.djvu

			Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


53 


MARKIEWICZ STANISŁAW (1905-1941) 
Sierżant WP, komendant "Strzelca" 


Urodzony 9 lipca 1905 roku w Tarnobrzegu, syn Jana i Józef y 
z d. Świergul. 
W Tarnobrzegu ukończył szkołę powszechną i uczęszczał do Gim- 
nazjum im. Hetmana Jana Tarnowskiego. W połowie lat trzydziestych 
został komendantem powiatowym "Związku Strzeleckiego", organiza- 
cji zrzeszającej młodzież Tarnobrzega i okolicy. Pod nieobecność 
ppor. Sarny zastępował go na stanowisku komendanta Hufca PWWF. 
We wrześniu 1939 roku wraz z członkami "Strzelca" uczestniczył 
w obronie miasta. W nocy z 10 na 11 września kierował akcją ukrycia 
(zakopania) broni ,.,Strzelca" na dziedzińcu tarnobrzeskiej Ubezpieczalni. 
Na polecenie J. Samy 12 września opuścił z młodzieżą strzelecką 
Tarnobrzeg. Po powrocie do miasta włączył się w działalność konspira- 
cyjną. W marcu 1941 roku został w wyniku donosu aresztowany i osa- 
dzony w więzieniu w Dębicy, a następnie w Krakowie. 5 kwietnia 1941 roku 
transportem z Krakowa został przewieziony do obozu koncentracyjnego 
KI Auschwitz, gdzie otrzymał numer 12116 i został określony jako 
więzień polityczny. 27 czerwca 1941 roku osadzony został w bunkrze 
bloku 11 (blok śmierci). 
Zmarł 30 czerwca 1941 roku. 
Żonaty z Jadwigą z d. Stala, miał 3 dzieci. 
W dniu 5 października 1945 roku na posiedzeniu MRN w Tarnobrzegu 
został przedłożony wniosek o nadanie Markiewiczowi: "odznaczenia za 
zasługi w okresie okupacji niemieckiej oraz za pracę przy odbudowie 
Państwa Polskiego... zajego męczeńską śmierć w więzieniu, magazyno- 
wanie broni, którą wykryli okupanci, za dobre czyny i uczucia patriotycz- 
ne i narodowe". 


Biblio
fia: 
I) 1. Ambroziewicz, A. Rowiński ,,Błędy i wybaczenia", Warszawa 1963. 
2) E. Dąbrowski "Bez broni", Warszawa 1990. 
3) Sł. Stępak, St. Markiewicz, rękopis w posiadaniu autora. 
4) T. Zych, Tarnobrzeg pod okupacja niemiecką 1939-1944, Tarnobrzeg 2008.
		

/056_0001.djvu

			54 


Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


SARNA JÓZEF (1910-1939) 
Porucznik WP 


Urodzony 21 wrzesma 1910 roku w Pilchowie k. Rozwadowa, 
powiat Tarnobrzeg, syn Jana, rolnika, i Anieli. 
Ukończył gimnazjum w Nisku, a rok później Szkołę Podchorążych 
Rezerwy Piechoty w Zambrowie, z przydziałem do 2 pp. Leg. w San- 
domierzu. Następnie pracował jako sekretarz Gminy Zbiorowej w Cha- 
rzewicach. W 1934 roku został mianowany podporucznikiem rezerwy 
i rozpoczął pracę jako instruktor w Powiatowej Komendzie PW i WF 
w Tarnobrzegu. Równocześnie pełnił społecznie funkcję instruktora 
w "Strzelcu" i PW Hufca Szkolnego przy Państwowym Gimnazjum 
w Tarnobrzegu. Pracą społeczną zdobył sobie uznanie i szeroki szacu- 
nek młodzieży i mieszkańców miasta. W 1936 roku odbył czterotygo- 
dniowy kurs Związku Strzeleckiego przy 38 pp. 
W chwili wybuchu wojny został awansowany do stopnia porucznika 
i przydzielony do 2 pp. Leg. Wydzielona z pułku kompania, w szeregach 
której był Sarna, została skierowana do obrony Wisły w rejonie Tarno- 
brzega. W obronie tej, obok żołnierzy WP, uczestniczył również gimna- 
zjalny Hufiec PW i tarnobrzescy harcerze. II września por. Sarna polecił 
tym jednostkom pomocniczym ukryć broń i opuścić miasto w kierunku 
na Rozwadów. Sam z 5 żołnierzami i 2 karabinami postanowił bronić prze- 
prawy przez Wisłę. W trakcie walk, zmieniał stanowiska karabinów ma- 
szynowych, by tworzyć wrażenie siły broniących i utrudnić Niemcom 
ostrzeliwanie. Istnieje przypuszczenie, iż w ostatniej fazie walki sam 
obsługiwał dwa cekaemy. Zginął 13 września 1939 roku około godziny 
9.00, w wyniku ostrzału polskich pozycji i bombardowań. 
Pochowany na cmentarzu wojskowym w Tarnobrzegu. 
Józef Sarna nie założył rodziny. 
Jego imię nosi gimnazjum i ulica w Tarnobrzegu. 


Biblio
fia: 
l) E. Dąbrowski ,,Porucznik Józef Sarna"; w: "Siarka" nr 37/1992. 
2) G. Stypa "Życiorys por. J. Sarny", rękopis w posiadaniu autora. 
3) W. Adamczyk "Przeciw nawale", Warszawa 1970. 
4) Steblik ,,Annia Kraków", Warszawa 1986. 
5) TZH nr 28, 2007.
		

/057_0001.djvu

			Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


55 


SARNEK STANISŁAW (1890-1937) 
Por. WP, inż. leśnik 


Urodzony 10 maja 1890 roku w Dzikowie, syn Wincentego, bażan- 
tarnika w lasach Zdz. Tarnowskiego i Anny. 
Po ukończeniu szkoły powszechnej i gimnazjum, studiował leśnic- 
two w Szkole Rolniczej w Dublanach, gdzie uzyskał tytuł inżyniera 
leśnika. Ukończył także szkołę oficerską warmii austriackiej. Zmobili- 
zowany w 1914 roku, przeszedł do Legionów Polskich, walcząc w szere- 
gach I Brygady w stopniu porucznika. W 1914 r. był współorganizatorem 
Związku Strzeleckiego w Tarnobrzegu i okolicy i jego pierwszym 
komendantem. 31 X 1918 roku na zebraniu mieszkańców Tarnobrzega 
w sali "Sokoła" ogłosił niepodległość Polski, a kilka dni później zorganizo- 
wał kompanię wojska polskiego z miejscowych ochotników. W czasie trwa- 
nia tzw. Republiki Tarnobrzeskiej wystąpił przeciw jej organizatorom. 
Uczestnik wojny polsko-bolszewickiej, po jej zakończeniu pracował 
jako leśnik. 
Ciężko chory zmarł w 1937 roku w sanatorium w Kościanie 


Biblio
afia' 
I) J. Rawski, Republika Tarnobrzeska, Tarnobrzeg 1993. 


- 



r--' 


, . 
. . 



 ,. '-
 


., 


t') 


.- 


:i 


\ '. 


-___5---. 
_- _,.. 
--
-- 


"'- 


..-
 


Działacze" Strzelca" w Tarnobrzegu i powiecie tarnobrzeskim. W środku siedzą 
m. in.: dyr. R. Janicki obok niego por. J. Sarna i kpt. M Szydełko. W środku 
na dole sierż. St. Markiewicz
		

/058_0001.djvu

			56 


Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


Krystyna Kowalska 


OJCIEC 


Trudno mi pisać o własnym Ojcu nie będąc posądzonym o gloryfika- 
cję Jego osoby. Ograniczę się do stwierdzenia: był wielkim patriotą zdol- 
nym do poświęcenia w tzw. "sprawie". Wyniósł to z domu rodzinnego. 
Dwaj Jego jedyni Bracia zginęli. Najmłodszy na I wojnie światowej 
w 1916 r. Drugi Roman Kowalski - nauczyciel z Tomaszowa Lubelskie- 
go, jako więzień polityczny zginął w 1941 roku w KL Auschwitz. Znałam 
Ojca jako człowieka bardzo odważnego, zachowywał zimną krew i spo- 
kój w najbardziej napiętych sytuacjach podczas wojny. Podjął się pracy 
w konspiracji w czasie okupacji, zdając sobie sprawę, że na skutek 
widocznego kalectwa (sto procent inwalidztwa) - chodził o lasce 
- w razie zagrożenia nie byłby w stanie się ukrywać, przemieszczać się 
- szybko zmieniać miejsce pobytu. 
Charakter sangwinistyczny - przyjazny dla ludzi - umiał nawiązywać 
z nimi kontakty - jak mi wiadomo cieszył się u większości obywateli 
Tarnobrzega dużym autorytetem a przez 33 lata swego życia był tego 
miasta obywatelem. Tyle bowiem lat Rodzice mieszkali w Tarnobrzegu. 
Często służył radą ludziom, którzy do niego po tę radę przychodzili. Już 
po wojnie spotkałam współwiężniów Ojca, którzy zgodnie twierdzili, że 
postawie Ojca zawdzięczają przetrwanie ciężkich chwil - umacniał ich 
na duchu. Był człowiekiem wrażliwym na piękno przyrody (ulubionym 
tematem malarskim były pejzaże). Kochał zwierzęta, co trochę kłóciło 
się z jego pasją myśliwską. Działał w Związku Łowieckim w Tarnobrzegu 
przed wojną i jakiś czas po wojnie. Sprawował w pewnym okresie stano- 
wisko Łowczego Powiatowego i był za ww. działalność odznaczony. 
Charakterystyka zewnętrzna: Dość wysokiego wzrostu, dobrej postury, 
nosił wąsy - Regularne rysy twarzy. Źle czuł się w garniturach, ubierał 
się sportowo - nosił bryczesy - wysokie oficerskie buty z miękkiej skóry 
- marynarki sportowe, kurtki, kapelusz miękki, filcowy. Nie używał 
szalików, nie korzystał z parasola. 


Pawel Kazimierz (dwojga imion) Kowalski urodził się dnia 
28. 04. 1885 roku w Wierzbowcu, powiat Trembowla, województwo
		

/059_0001.djvu

			Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


57 


tarnopolskie, jako syn Andrzeja artysty malarza (spec. malarstwo sakralne) 
i Marii z Listkiewiczów - córki też artysty malarza. 
Po ukończeniu czteroletniego gimnazjum w Buczaczu i czteroletniej 
Szkoły Kadeckiej we Lwowie (austriackiej), 1901-1905, otrzymał przy- 
dział służbowy w stopniu chorążego, do 57 pp. w Tarnowie. Po 1909 r. 
ulega nieszczęśliwemu wypadkowi w służbie i po opuszczeniu szpitala 
jako rehabilitant ukończył kurs abituriencki na Akademii Handlowej 
w Krakowie (który w latach międzywojennych i po wojnie przydał mu 
się w życiu). 
l sierpnia 1914 f. wybuchła I wojna światowa i z 57 pp. wyrusza na 
ftont (w stopniu porucznika). W pierwszej ofensywie wojsk austriackich 
na Lublin (która zakończyła się odwrotem tych wojsk) - w bitwie pod 
Zaleszanami w dniu 12.09.1914 r. przy zdobywaniu baterii rosyjskiej - 
zostaje ciężko ranny odłamkiem szrapnela w głowę i dostaje się do nie- 
woli rosyjskiej. W szpitalu w Moskwie przechodzi pierwszą powierz- 
chowną operację głowy i przebywa w obozie jenieckim w okolicach Gryły 
na Syberii do 16.05.1916 r., kiedy to w drodze wymiany ciężko poszko- 
dowanychjeńców wraca przez Szwecję do kraju, a następnie zostaje ulo- 
kowany w szpitalu w Wiedniu i poddany drugiej operacji (trepanacja 
czaszki i plastyka), a następnie przekazany do dalszego leczenia w wie- 
deńskiej klinice neurologicznej. Należy nadmienić, że wg diagnozy 
chirurgów austriackich i znanego neurologa prof. Wagnera, dwuletnia prze- 
rwa w leczeniu (obóz jeniecki ) spowodowały schorzenie nerwu, stąd 
niedowład nogi - utykanie i konieczność używania laski. W czasie pobytu 
w Wiedniu uczęszcza jako wolny słuchacz do akademii sztuk pięknych 
(odziedziczone zdolności artystyczne po Ojcu i po Dziadku). Na leczeniu 
w klinice pozostaje do czerwca 1918 roku, po opuszczeniu której wraca 
do pułku w Przyrowie na Morawach. Awansowany do stopnia kapitana, 
otrzymał wysokie odznaczenie bojowe austriackie. 
W pierwszych dniach listopada 1918 roku, po rozpadnięciu się 
Austro-Węgier, powraca do Tarnowa. Polska objęta jest nową wojną 
z Ukraińcami o wschodnią Małopolskę. Ojciec zgłasza się natychmiast 
do Przemyśla i otrzymuje przydział do Dowództwa Okręgu Wojskowego 
w charakterze kierownika referatu personalnego, stąd w kwietniu 1919 r. 
zostaje delegowany do Dowództwa Etapu VI Armii w charakterze 
komendanta tzw. powiatu etapowego. Pełni służbę na posterunku w po- 
wiatach Stryj, Kopyczyńce, Wiśniowiec na Wołyniu i Dereszni na Podolu.
		

/060_0001.djvu

			58 


Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


W tym czasie ojciec organizuje nad Zbruczem linie oporu dla cofających 
się spod Kijowa polskich jednostek bojowych. Z Kopyczyniec otrzymu- 
je skierowanie do VI Armii, która z Armią Petlury walczy przeciw Armii 
Czerwonej, dochodząc do Winnik pod Lwowem, gdzie doszła wieść o 
zwycięskiej bitwie pod Warszawą. Następuje zawieszenie broni. Ojciec 
otrzymuje rozkaz powrotu na linię Zbrucza i rozciągnięcia kordonu gra- 
nicznego na przestrzeni 150 km (od Sołunowa do Zaleszczyk - okopy Św. 
Trójcy). W związku z tą funkcją otrzymuje nominację na dowódcę tego 
odcinka oraz awans na majora. Są to lata 1920-1921. Po zawarciu pokoju 
brzeskiego i rozwiązaniu ww. kordonu, służbę granicznąprzejmuje K.O.P. 
Ojciec dostaje przydział do 51 pp. Dywizji Kresowej w Czortkowie. 
Nadwerężone zdrowie po przebytych operacjach i trudach bojowych 
daje znać o sobie. Ojciec prosi o przeniesienie go w stan spoczynku. Po 
6-miesięcznej kuracji i odpoczynku powołany do służby czynnej w straży 
granicznej jako komendant i organizator centralnej Szkoły Podoficerskiej 
w Łomży. Jest to rok 1922. W rok później, po likwidacji Służby Granicz- 
nej, tę funkcję obejmuje Policja. Państwowa. Ojciec otrzymuje przydział 
do Administracji Wojskowej w Dziale Służby Poborowej, obejmując funk- 
cję komendanta PKU (RKU) w Nisku. W ówczesny rejon ww. PKU-RKU 
wchodziły powiaty Nisko, Łańcut, Tarnobrzeg, Kolbuszowa. Na tym 
stanowisku pracuje przez 6 lat. Pod koniec 1929 r. zostaje przeniesiony 
w stan spoczynku z przyznaniem 100% inwalidztwa. 
W 1930 r. Starosta Powiatowy w Tarnobrzegu, a znajomy Ojca (Czer- 
nik) zaproponował Ojcu pracę (Ojciec miał wówczas 44 lata) 
w Komunalnej Kasie Oszczędności - w związku z tym Rodzice prze- 
noszą się do Tarnobrzega. Na stanowisku dyrektora ww. kasy pozostaje 
do 1934 r., a następnie przechodzi do służby państwowej do Starostwa 
Powiatowego w charakterze kierownika Referatu Spraw Wojskowych 
i Mobilizacji - do zagadnień mu bliskich. Na tym stanowisku dotrwał do 
wybuchu wojny w 1939 r. 
W okresie międzywojennym Ojciec udzielał się społecznie, czynnie 
działał w organizacji "Strzelec"- był zdaje się jakiś czas komendantem 
"Strzelca", a na kilka lat przed wojną prezesem ówczesnej organizacji 
Liga Morska i Kolonialna, która miała m.in. za zadanie organizowanie 
i rozpowszechnianie sportu wodnego. Z jego inicjatywy wybudowano 
nad Wisłą (naprzeciw przewozu) na górce tzw. ,.Przystań"- był to na podmu- 
rówce wysokiej jednopiętrowy, drewniany budynek. Na dole pomieszczenia
		

/061_0001.djvu

			Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


59 


dla łodzi, kajaków, a na gó- 
rze tarasik widokowy, zada- 
szony - z kawiarenką dla 
publiczności. O ile pamięć 
mnie nie myli zostało to 
zniszczone podczas działań 
wojennych. 
Po wybuchu II wojny 
światowej, 8 IX 1939 roku 
wszyscy urzędnicy pań- 
stwowi otrzymują nakaz 
ewakuacji z Tarnobrzega. 
,:it
 '.:-. Ewakuujemy się razem 
'.-' '. ".;,. , 
 z Ojcem przydzielonym 
służbowym samochodem, 
który dowozi nas do Tarno- 
grodu, a dalej kierując się podwodami na północny wschód (Podole) 
docieramy do Rawy Ruskiej, gdzie spotykamy wkraczającą do Polski 
armię radziecką. Po przeszło tygodniowym pobycie w Rawie Ruskiej udaje 
się nam - dzięki szczęśliwemu zbiegowi okoliczności - dosłownie wostat- 
niej chwili opuścić Rawą, kierując się do Tomaszowa Lubelskiego, który 
zajmowali Niemcy, tworząc granicę na Bugu. W Rawie podczas ogłoszonej 
rejestracji tzw. "Bieżeńców" (uchodźców przed Niemcami) Ojcu groziło 
wywiezienie przez NKWD. Po tygodniowym wypoczynku u Brata Ojca 
w Tomaszowie Lubelskim, etapami, docieramy pod koniec października 
do Tarnobrzega. 
W grudniu 1939 roku Ojciec zaczął organizować pracę podziemną 
w ramach Organizacji ZWZ, początkowo jako komendant powiatu. 
W II połowie 1940 r. Ojciec wchodzi w skład komendy Obwodu, a nasz 
dom staje się skrzynką kontaktową, miejscem spotkań Ojca początkowo 
z oficerami komendy krakowskiej, a potem z przyjeżdźającymi z Mielca 
i Sandomierza. Ojciec zorganizował w naszym domu kolportaż spisywa- 
nych wiadomości radiowych pochodzących z nasłuchu Radia Londyn. 
Informatorem był sąsiad, u którego w piwnicy domu ukryte było radio 
przez cały czas okupacji. 
Ojciec był przeciwny zaprzysiężenia mnie w organizacji nie tylko z uwa- 
gi na mój młody wiek, ale także z obawy, że w czasie jego aresztowania 


. ł-.-_ 
 
.. - :oc 

.; .. 


... 


O,' -
 
- #," 
... '-'.
 ,"' 
,,
 . 
.). 


l Il 
\ '
'
\, 
\.. .

 
,
 


, ,]i , 
',' "....,\
'. 
.,.... fIr:
 . ....s,;;- 
:;?-

_
.Ić -
.... 


'.. 


Odznaka" Strzelca"
		

/062_0001.djvu

			60 


Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


będę musiała zaopiekować się matką i młodszą o sześć lat siostrą, co 
zgodnie z przewidywaniami nastąpiło. Rola moja ograniczała się do 
zastępowania czasem mojej matki, bardzo zaangażowanej w kolportaż 
prasy podziemnej, między innymi "Odwetu" dostarczanego przez profe- 
sora Szewerę, owszem stykałam się nieraz z osobami z organizacji. 
16 marca 1942 roku Ojciec został aresztowany przez mieleckie gesta- 
po, wraz z wieloma więźniami z Tarnobrzega i okolic. Po przeniesieniu 
do Rzeszowa osadzony został na III oddziale politycznym w celi nr 45. 
Konkretnych zarzutów im nie przedstawiono, dowodem czego wszyscy 
oprócz ojca, o ile pamiętałam zostali po pół roku zwolnieni. Podczas 
rewizji przy aresztowaniu znaleziono flagę Ligi Morskiej i Kolonialnej 
organizacji przedwojennej, o której na wstępie wspomniałam. Owa flaga 
róźniła się od państwowej. W tej sprawie przesłuchano również moją 
matkę i mnie. Wydaje się też, że Ojciec, cieszący się dużą popularnością 
w Tarnobrzegu, niemi le i wrogo był widziany przez tamtejszych volks- 
deutschów na skutek negatywnych wypowiedzi na ich temat, co mogło 
również być przyczyną jego aresztowania. I tak mimo dość błahych 
zarzutów los Ojca zdawał się przesądzony, miał być wysłany do Oświęci- 
mia. 24.VI.1943 roku został wysłany z Rzeszowa do więzienia w Tarno- 
wie, jako więzienia przejściowego o zaostrzonej regule i stąd - dzięki 
niezwykłemu i szczęśliwemu zbiegowi okoliczności - został zwolniony 
l września 1943 r. Tarnobrzeska AK początkowo starała się czynić pewne 
kroki ku uwolnieniu go, ale nic z tego nie wyszło. Natomiast towarzysz 
z niewoli rosyjskiej - oficer austriacki, któremu wtedy Ojciec prawie ura- 
tował życie, karmiąc go, gdy ten był sparaliżowany - korespondował 
z Ojcem do czasu wybuchu wojny, przysyłając często życzenia świątecz- 
ne. Dowiedział się on, nie wiadomo skąd, o uwięzieniu Ojca i podobno 
czynił starania o uwolnienie go. Historia jak z powieści, a jednak praw- 
dziwa. Ojciec wraca z więzienia z Tarnowa do Tarnobrzega. Zaraz po 
wyjściu z więzienia jest tak osłabiony, że opiekuje się nim Profesor Swo- 
rzeń z gimnazjum - przypadkowo spotkany - a na dworcu w Tarnowie 
czeka na niego żona. Do Tarnobrzega przyjeżdżają w godzinach wcze- 
snego popołudnia. Dorożka wioząca Ojca z dworca była zatrzymywana 
przez witających Ojca ludzi. Podróż trwała ponad 2 godziny do miejsca 
zamieszkania na ul. Kościuszki 33. To samo działo się przez kolejne dni. 
Wiele osób chciało Ojca odwiedzić, i co rozczulające, każdy prawie coś 
przynosił w podarunku, aby ojciec mógł podreperować nadwerężone
		

/063_0001.djvu

			Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


61 


zdrowie, a czasy były bardzo ciężkie. O ile sobie przypominam Ojciec 
musiał co tydzień zgłaszać się i meldować na policji niemieckiej w Tar- 
nobrzegu aż do czasu ofensywy radzieckiej. 
Po powrocie do Tarnobrzega Ojciec zgłosił się do komórki obwodu 
AK Tarnobrzeg i otrzymał przydział na kwatermistrza grupy bojowej 
rejonu Tarnobrzeg i pełnił tą funkcje do chwili rozwiązania AK, tj. do 
15 IX 1944 roku. W 1945 r. w listopadzie został przyjęty w ówczesnym 
Starostwie Powiatowym w Tarnobrzegu jako podreferendarz referatu 
wojskowego. Pracował jednak krótko, bowiem 24 VI 1946 roku został 
wraz z grupą osób aresztowany przez kieleckie UB i osadzony najpierw 
w gmachu UB, a następnie w więzieniu na "Zamku". Śledztwo ujawniło, 
że ze sprawą pod której zarzutem został aresztowany nie miał nic wspólne- 
go i tylko odpowiadał za nieujawnienie się jako członek AK. Wojskowy 
Sąd Rejonowy w Kielcach decyzją z dnia 7 III 1947 r. nr akt. 747/46 
na podstawie amnestii z 22 II 947 zwolnił go do domu. 
Po powrocie z więzienia ciężko zachorował i leżał w szpitalu w Tar- 
nobrzegu. Więzienie tak to okupacyjne, jak i kieleckie zrujnowały mu 
zdrowie, jednak ciężka choroba nowotworowa została w końcu wyleczo- 
na, dzięki intensywnej kuracji i lekom przesłanym przez rodzinę z Anglii. 
Ojciec do 1957 roku pracował jako księgowy w Inwalidzkiej Rozlewni 
Piwa, a po jej likwidacji jako kasjer w Tarnobrzeskich Zakładach Piwo- 
warskich - popularnie zwanych browarem, mimo, że miał już ograniczone 
chodzenie i jeździł na wózku inwalidzkim. Po wypadku złamania kości 
udowej na skutek poślizgnięcia się i po przebytej operacji, którą prze- 
szedł w szpitalu w Tarnobrzegu już nie opuszczał mieszkania. 
W 1963 roku siostra moja - mieszkająca w Gliwicach, a mająca więk- 
sze niż ja mieszkanie - zabrała rodziców do siebie, którzy po 33 latach 
opuścili Tarnobrzeg. Do ostatnich lat swojego życia Ojciec zachował 
sprawność umysłu - encyklopedyczną wprost pamięć (posiadał obszerne 
wiadomości) interesował się tym, co się dzieje na świecie - dużo czytał. 
Mimo różnych przykrości jakie spotkały ojca po wojnie nie miał o to 
pretensji, i uważał, że to, co robił było normalnym obowiązkiem 
obywatela - Polaka. 
Ojciec zmarł 17 marca 1971 roku i został pochowany na cmentarzu 
dzielnicy "Wójtowa Wieś" w Gliwicach. Tam również leży nasza matka 
- żona ojca, która zmarła 21 września 1974 r.
		

/064_0001.djvu

			62 


Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


Tadeusz Zych 


ZMARLI 


ALICJA ONISK zd. PAWLAS 


,:-j 

 . ł. j 


W młodości nazywano ją Aliszonem. Imię 
to wymyślił Marian Ruzamski, stały bywalec 
domu jej rodziców, z czasem traktowany jak 
członek rodziny. Dla bliskich była Alą. Tak na- 
zywali Ją aż do piątku, 10 września br., kiedy to 
w wieku 88 lat zmarła w Łodzi. 
Alicja Onisk, była jedynym dzieckiem dok- 
torstwa Pawlasów. Jej ojciec Eugeniusz był 
miejskim lekarzem w Tarnobrzegu, zwanym 
przez miejscowa ludność ,,Judymem", niosącym 
pomoc wszystkim potrzebującym, niezależnie 
od ich narodowości, religii czy statusu spo- 
łecznego i majątkowego. Matka Janina, rodowita warszawianka, wszech- 
stronnie wykształcona, miłośniczka i znawczyni literatury i sztuki, utrzy- 
mywała kontakty z wieloma artystami przedwojennej Polski. Oboje stwo- 
rzyli w swoim domu zwanym .,Pawlasówką" w Tarnobrzegu miejsce 
niezwykłe, w którym spotykała się tak lokalna jak i przyjezdna elita. 
W takim otoczeniu wzrastała mała Ala, przesiąkając atmosferą domu i ob- 
cując z niezwykłymi ludźmi. W tarnobrzeskiej szkole podstawowej, jak 
i w gimnazjum wyróżniała się nie tylko ubiorem lecz także wszechstron- 
nością zainteresowań. Była uczennicą niepokorną, mającą swoje zdanie 
i lubiącą szokować. Znane w całym mieście stały się jej utarczki z ks. 
Gunią, próbującym złamać jej silny charakter. Do szkolnej legendy prze- 
szło wypracowanie napisane przez przebywającego właśnie w domu ro- 
dziców Zegadłowicza, a mocno skrytykowane przez polonistę Ignacego 
Płonkę, który o rzeczywistym autorze tekstu dowiedział się dopiero 
kilkadziesiąt lat póżniej podczas pobytu w domu uczennicy. Pomimo, iż 
należała do, nie tylko lokalnej elity, nigdy nie okazywała swojej 
wyższości. Przyjaźniła się z rówieśniczkami również ze zwykłych tar- 
nobrzeskich rodzin. Przyjaźnie te przetrwały aż do śmierci. W Alicji 


,. 


j 


-....- 


..
		

/065_0001.djvu

			Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


63 


podkochiwało się wielu szkolnych kolegów, wśród nich był Hieronim 
Dekutowski, późniejszy legendarny "Zapora". Była miłościąjego życia, 
która nigdy nie przeminęła. Fakt ten był nieznany nawet dla biografów 
"Zapory", którzy jednak potwierdzają, iż zawsze marzył o powojennym 
życiu u boku swojej ukochanej Ali z "białego domku". 
Jej beztroskie dzieciństwo zostało brutalnie przerwane tragiczną śmier- 
cią ojca. Miała wtedy niespełna 16 lat. Pozostając na wychowaniu matki 
musiała szybciej niż rówieśnice zdążać do samodzielności. Ten kurs 
dorosłości przyspieszyły dodatkowo: wojna i okupacja. Przeżyłaje w Tar- 
nobrzegu, skąd wyruszyła w świat. Najpierw do Gdańska, gdzie praco- 
wał jej stryj prof. Tadeusz Pawlas, słynny wileński lekarz i naukowiec, 
a następnie do Łodzi, w której spędziła resztę życia u boku męża Zbignie- 
wa Oniska, żołnierza AK, lekarza dermatologa, profesora łódzkiej Woj- 
skowej Akademii Medycznej. Jej dom, w którym zgromadziła pamiątki 
z rodzinnej "Pawlasówki" , i w którym spotykała się łódzka ,,kolonia" 
tarnobrzeżan był cząstką naszego miasta w włókienniczym grodzie. Świet- 
na gospodyni, znakomita kucharka, obdarzona niezwykłym urokiem i klasą 
kobieta, potrafiła stworzyć wokół siebie aurę "wielkiego" świata. Umiała 
wspaniale pisać, mając ogromną wrażliwość poetycką. W młodości pró- 
bowała swoich sił także w plastyce. Rysunku uczył ją sam Stefan Żechow- 
ski. Nigdy nie straciła kontaktu ze sztuką, przechowując po śmierci matki 
pamięć o tarnobrzeskim malarzu Antonim Ruzamskim. Przez długie lata 
utrzymywała kontakty z bywalcami "Pawlasówki": wspomnianym już 
Stefanem Żechowskim, Andrzejem Piwowarczykiem, Tadeuszem Jago- 
szewskim. Ostatnie lata jej życia to radość z sukcesów życiowych i na- 
ukowych wnuków i z narodzin prawnuków. 
Miałem ogromne szczęście być obdarzony jej przyjażnią. Poznał nas 
Marian Ruzamski, a w zasadzie moje poszukiwania świadków jego życia. 
Tak trafiłem na Alicję i Zbyszka. Najpierw nasza znajomość zaowocowa- 
ła drukiem ich wspomnień na temat ,,Pawlasówki", a następnie naszym 
albumem poświęconym Ruzamskiemu. Ostatni raz byli w Tarnobrzegu 
ponad 10 lat temu na promocji Tarnobrzeskich Zeszytów Historycznych. 
Tak bardzo pragnęła tu jeszcze wrócić... 
Nad Jej łóżkiem w łódzkim domu wisi obrazek Matki Boskiej Dzikow- 
ski ej. Przypominał Jej ukochane miasto i najlepsze lata życia. Mocno 
wierzę w to, iż dziś przygarnęła Ona pod swój płaszcz - tam gdzie schro- 
nienie znalazło tak wielu, którzy odeszli wcześniej - także Alicję.
		

/066_0001.djvu

			64 


Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


ADELAJDA KAZAK 


Jedna z naj starszych tarnobrzeżanek, 
w chwili śmierci, w październiku 2009 roku 
miała 96 lat. 
Urodziła się 19 września 1913 roku 
w Czerniowcach (dzisiejsza Rumunia),jako 
córka Piotra, technika budowlanego i Olgi. 
Po I wojnie światowej wraz z rodziną 
przybyła do Tarnobrzega, gdzie ukończyła 
szkołę powszechną i Gimnazjum im. Hełm. 
J. Tarnowskiego. W tej drugiej szkole 
odkryto jej talent sportowy. Wygrywała szereg zawodów, będąc bardzo 
wszechstronną sportsmenką. Jednym z największych jej sukcesów było 
zwycięstwo w trójboju w 1936 roku. Po zdaniu matury wyjechała do War- 
szawy, gdzie została instruktorką Wojskowego Przysposobienia Kobiet. 
Po wybuchu wojny powróciła do Tarnobrzega. Jej brat Ryszard, har- 
cerz i członek konspiracyjnej niepodległościowej organizacji "Odwet", 
zdekonspirowany, ukrywał się w Krakowie, gdzie został w 1943 roku aresz- 
towany i wywieziony do KL Auschwitz. Rok później zginął w obozie. Za 
jego działalność represje spadły także na rodzinę, w tym także na Adelajdę. 
Aresztowana 30 marca 1943 roku, przeszła przez rzeszowskie więzienie, 
trafiając do obozu w Pustkowie, gdzie przebywała przez cztery miesiące. 
Po wojnie przez wiele lat pracowała w tarnobrzeskim banku i w Siar- 
kopolu, aktywnie działając w ZIW RP, Związku byłych Więźniów Poli- 
tycznych Hitlerowskich Więzień i Obozów Koncentracyjnych. 
Własnej rodziny nie założyła. 
Zmarła lO.X.2009 r. i spoczęła na cmentarzu parafialnym w Tarnobrzegu. 


.
 


, - 


TADEUSZ TYNIEC 


Był naj starszym wiekiem członkiem Tarnobrzeskiego Towarzystwa 
Historycznego. 
Mimo, iż nie był rodowitym tarnobrzeżaninem, to jednak związał 
z tym miastem większość lat swojego życia. Przybył tu, jak wielu innych
		

/067_0001.djvu

			Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


65 


przyciągnięty "siarką". Jako chemik 
i mineralog uczestniczył w budowie 
kopalni i Ośrodka Badawczo-Roz- 
wOJowego. 
Za główną wartość swojego życia 
uważał rodzinę. Żona Krystyna za- 
szczepiła w nim miłość do Kresów. 
Powołali fundację, aby pomóc Jej ro- 
dzinnej Turce. Zebrano środki na trzy 
kościelne dzwony i sprzęt liturgiczny 
dla tamtejszego kościoła. Po śmierci 
żony całą swą miłość przelał na córki, 
ich dzieci i wnuki. 
Był człowiekiem ciekawym świata. 
Jeszcze rok przed śmiercią odbył pod- 
róż do Ameryki Północnej, barwnie dzieląc się cennymi obserwacjami 
z tej wyprawy. Kochał polskie góry, a w szczególności Bieszczady, uczest- 
nicząc przez lata w turystycznych rajdach. 
Jego szczególną cechą była pasja, ona trzymała go przy życiu i czyniła 
mimo wieku człowiekiem wewnętrznie młodym. Przez szereg lat pisał 
genealogię swojego rodu, wertując księgi parafialne i archiwa w całej 
Polsce. Pasja popchnęła go także w główne nurty wydarzeń społecznych, 
jakie rozgrywały się w kraju. Był członkiem I-wszej Solidarności w Siar- 
kopolu, aktywnie wspierał także przemiany po 1989 roku. 
Działał w TTH i Towarzystwie Kresowiaków, w obu organizacjach 
tryskając pomysłami i wprowadzając ożywczy ferment. 
Zmarł w listopadzie 2009 roku w wieku 82 lat, pochowany został na 
cmentarzu parafialnym w Miechocinie. 
Posiadał liczne odznaczenia i nagrody państwowe, był autorem wielu 
patentów i artykułów zamieszczanych między innymi w TZH. 


, 


\. 



 


'. 


- ,-',.., '\ 


.,'. 


... 


.' 
.... .. 


'-... . .
. . 
, 
 
 
,
. ,. ..1 
, . 


. 

 


--. . 


. 
4 ' 


l. 


, 


-.;,\:
		

/068_0001.djvu

			66 


Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


KOMUNIKATY 


W dniach 16-19 września 2009 roku miał miejsce w Olsztynie XVIII 
Powszechny Zjazd Historyków Polskich, w którym po raz pierwszy 
z prawem pełnego głosu uczestniczył delegat TTH, jego prezes Tadeusz 
Zych. Głównym hasłem Zjazdu był "powrót do źródeł". Jego obrady 
odbywały się w tematycznych sympozjach, podczas których referaty gło- 
sili wszyscy najwybitniejsi polscy historycy. Gośćmi Zjazdu byli m.in.: 
Prezydent Lech Kaczyński oraz Minister Edukacji Narodowej Katarzyna 
Hall. W ostatnim dniu zjazdu odbyło się walne zebranie sprawozdaw- 
czo-wyborcze Polskiego Towarzystwa Historycznego. Podjęto na nim, 
na wniosek TTH uchwałę - i to jednogłośnie - wyrażającą zgodę na 
zachowanie przez tarnobrzeski Oddział PTH dotychczasowej nazwy 
(TTH - Oddział PTH). 
Preiesem PTH pozostał na następną kadencję prof. Krzysztof 
Mikulski z UMK w Toruniu. 


8 października 2009 roku Tarnobrzeskie Towarzystwo Historycz- 
ne Oddział PTH w Tarnobrzegu wespół z Prezydentem Miasta Tar- 
nobrzega zorganizowało uroczystości upamiętniające 70. rocznicę 
powstania w Tarnobrzegu tajnej organizacji "Odwet". Patronat 
honorowy nad tą uroczystością objął Prezydent RP Lech Kaczyński. 
Uroczystości rozpoczęły się o godz. 9.30 Mszą świętą w Sanktuarium 
Matki Bożej w Sulisławicach, gdzie w latach okupacji mieściła się jedna 
z drukarń "Odwetu" i gdzie znajduje się grób twórcy organizacji 
Władysława Jasińskiego "Jędrusia", na którym uczestnicy uroczystości 
złożyli wieńce. 
Druga część uroczystości miała miejsce w Tarnobrzeskim Domu 
Kultury, gdzie po odczytaniu przesłania Prezydenta RP przez specjalnie 
oddelegowanego jego ministra, miała miejsce sesja popularnonaukowa 
z referatami Janusza Krężela z Mielca i Tadeusza Zycha z Tarnobrzega 
oraz wspomnieniami żołnierzy "Odwetu-Jędrusiów". 
Całość uroczystości zakończył przemarsz jej uczestników pod
		

/069_0001.djvu

			Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


67 


pomnik ,,Jędrusiów", gdzie po apelu poległych złożono wieńce i kwiaty. 
Warto dodać, że tajna organizacja "Odwet" założona przez Włady- 
sława Jasińskiego była nie tylko jedną z pierwszych inicjatyw konspi- 
racyjnych, jakie pojawiły się na terenie okupowanej Polski, ale jako 
jedna z nielicznych przetrwała cały okres wojny. 


Tarnobrzeskie Towarzystwo Historyczne i Społeczny Komitet Rato- 
wania Cmentarza na "Piaskach" uprzejmie informują, iż w czasie zbiorki 
pieniędzy przeprowadzonej w dniu l listopada 2009 roku na tarnobrze- 
skich cmentarzach zebrano kwotę 12.367 złotych. Suma te będzie prze- 
znaczona na renowację oharza w kaplicy oraz cmentarnych nagrobków. 
Wszystkim kwestującym i ofiarodawcom serczenie dziękujemy 
za zaangażowanie i hojność. 


.'" 


- 
 ll(W1ES],A 


- . 
.... 


.. .
 
-'- 
----::-.... 


na 
Stary Cmentarz 
w Miechocinie 
I listopada 2009 r. 
Zapraszamy 
na zaduszki poetyckie 
Tl'.llru SI"w,) TDK 
"Jrslcm z uplyw.iącrgo c
su..." 

 2 li"ll.p.lda 2009 r.. go..!". 17.00 
SI.ln ('mt."nł.lr, \\' Mil"("h"-ioi,,. 


,.-..
 


" 


'.. .i 


" 


.. 



......- 
.. 


b ' ;........ 
. ,. . fi" '\ 
ftł {; łI
)I.ł\" .. 


'4
		

/070_0001.djvu

			68 


Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne Nr 33 


,. ,'
 j, JI."f 
':t., ,<'-
' 
 7 
 . 
.
. _
17f:.
. 
.. II', .. "!t -, 
C 
< <,
, ' '"
.' 

!'.-.' ,;.. \ 
, .


 . 
-- 



 


'ł, ... 


Przysięga nowych członków Oddziału Związku Strzeleckiego w Tarno- 
brzegu, kontynuatorów 100 letniej tradycji prężnej organizacji młodzie- 
żowej. Uroczystość ta miała miejsce 9 stycznia 2010 r. przed pomnikiem 
Władysława Jasińskiego i ,,Jędrusiów" w Tarnobrzegu. 
Foto: Rafał Nieckarz 
- . ,I 
'>
 
, . \ 
1 
J 


;. 


\
 
-
 
.- 


-. 
-4i\-. 


-.;:- 


'--:!it 


--:r 
,-- - 



,
 



- 


I 7 ':"l:
: ,..
.it
;
.:._: \; 
l- - 
11' ' 


[m 


. 



. 


, ..;- 


. ',"'
 


. 
"
,, 


-
 . 


. :t.- 


, , 
"- . 
 
-
. 


:
- 




. 


..... 

- 



:
 .1':1, 
""J ;; , ' 
łyf' 
:t ,,r.,. 
p.- 


,T.. 



:';"Ł'; 


-- 


::'
 


. 
1- 


'. 


, " 
. , 4 
'.'t.... ' 


" 


- 

-._..-. 
 
-..,.-- 


-
:.. 


l 


-- 


.... ;i;- 



 ,
 
" 
, 
\.. i J. 
... 


-- 
 '"
		

/072_0001.djvu

			T 
'" 
H 


TARNOBRZESKIE 
TOWARZYSTWO HISTORYCZNE 
ODDZIAŁ POLSKIEGO 
TOWARZYSTWA HISTORYCZNEGO 
W TARNOBRZEGU 


Przygotowanie do druku: 
Dział Wydawnictw 
TARNOBRZESKIEGO DOMU KULTURY 


l str. okładki: 
Defilada "Strzelców" na Rynku w Tarnobrzegu 


. Druk: 
, NEIKO PLUS 
ul. Piłsudskiego 20, 39 - 400 Tarnobrzeg 
tel. 0-15 822 11 27, e-mail: drukarnia@neiko.pl